Tag Archive | τείχος Χασεκή

Τα Σεπόλια

Πολύ κοντά στο κέντρο, αλλά «έξω από την πόλη», όπως σημαίνει και το όνομά τους, βρίσκονται τα Σεπόλια. Η περιοχή αποτελούσε τμήμα του μεγάλου Ελαιώνα και η σύνδεση με την Αθήνα γινόταν μέσω δύο αγροτικών δρόμων, που ξεκινούσαν από το οθωμανικό τείχος του Χασεκή:
Ο ένας ξεκινούσε από τη Γυφτόπορτα ή πόρτα του Μοριά (σημερινή πλατεία Αγίων Αποστόλων), και μέσω της σημερινής πλατείας Μεταξουργείου, όπου υπήρχε και η γέφυρα του Κυκλοβόρου, κατέληγε στα Σεπόλια–Κολοκυνθού.
Ο άλλος δρόμος ξεκινούσε από τη βόρεια πύλη, τη Μενιδόπορτα ή Αγίων Αποστόλων (στο ύψος της πλατείας Κοτζιά), και ταυτίζεται στο μεγαλύτερο μέρος του με τη Λιοσίων και στη διακλάδωσή της, στο ύψος της πλατείας Αττικής, με τη Σεπολίων, η οποία μετονομάζεται, στο τμήμα της από τον Άγιο Μελέτιο και έπειτα, σε Δυρραχίου.

Δυρραχείου07

Χάρτης Kaupert (1875) με σημειωμένους τους αγροτικούς δρόμους, την πόλη, με κόκκινο οι αρχαίοι δρόμοι, με πορτοκαλί το οικιστικό δίκτυο, οι λαχανόκηποι, τα χωράφια, ενώ πάνω αριστερά ο χώρος της Ευχλόου Δήμητρας. Στο κάτω μέρος σημειώνεται το τείχος του Χασεκή, και η Μενιδόπορτα (Αχαρνικές Πύλες) από την οποία ξεκινούσαν οι αγροτικοί δρόμοι προς τις Αχαρνές και τα Σεπόλια

Ο γειτονικός Κηφισός ποταμός με τα πολλά ρέματα και τα μικρά ποταμάκια ευνοεί την αγροτική καλλιέργεια, και για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα η περιοχή ήταν σημαντικός χώρος καλλιεργειών της αγροτικής παραγωγής της πρωτεύουσας. Η περιοχή είναι γεμάτη με νερόμυλους και κτήματα, γνωστή κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας και τα πρώτα χρόνια μετά την Ελληνική Επανάσταση ως «Μύλοι των Αθηνών», γιατί εκεί άλεθαν το σιτάρι οι Αθηναίοι.
Μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα το τοπίο είναι ειδυλλιακό, και η Δυρραχίου είναι ο κεντρικός δρόμος που οδηγούσε στο ποτάμι στο οποίο έρχονταν οι Αθηναίοι της μεσαίας τάξης για περίπατο, ενώ στη γέφυρα Ροσινιόλ, συνάντηση της Δυρραχίου με τον Κηφισό, υπήρχαν, εκτός από το γνωστό κέντρο διασκέδασης, και θερινοί κινηματογράφοι. Η περιοχή αποτελεί χώρο κατοικίας καλλιεργητών, χώρο περιπάτου των Αθηναίων της μεσαίας τάξης, ενώ ο γειτονικός λόφος Κολωνού και η Ακαδημία Πλάτωνος αποτελούν εκτός από χώρους περιπάτου και αναψυχής, και σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους.
Το έτος 1884 εγκαινιάζεται η σιδηροδρομική σύνδεση με την Πελοπόννησο. Η αφετηρία τοποθετείται στην περιοχή του Κολωνού λίγο πιο κάτω από τη γέφυρα του Κυκλοβόρου, με ένα εξαιρετικό κτίριο σχεδιασμένο από τον Τσίλερ. Ένα χρόνο αργότερα, το 1885, ξεκινά η σύνδεση της Αθήνας με την Κηφισιά και το Λαύριο, με το γνωστό «Θηρίο». Η αφετηρία του σταθμού, τοποθετείται εκτός πόλης, στη θέση της σημερινής πλατείας Αττικής.
Το 1893 γίνεται η πρώτη ένταξη της περιοχής στο σχέδιο πόλεως και αφορά την περιοχή του λόφου Σκουζέ, που ταυτίζεται με τον αρχαίο λόφο της Ευχλόου Δήμητρας, και οφείλει το όνομά της στον αθηναίο πρόκριτο Παναγή Σκουζέ. Γειτνιάζει με την πλατεία Αγίου Μελετίου, που ανέκαθεν αποτελούσε εμπορικό και κοινωνικό κέντρο. Στην πλατεία, μέχρι το ξήλωμά του εν μια νυκτί το 1955, ήταν και η αφετηρία του τραμ “το 8”. Ο ομώνυμος ναός χτίστηκε στο τέλος του 19ου αιώνα, και το δάπεδό του είναι στρωμένο με χρωματιστά πλακίδια τύπου Τσίλερ.

Λίγα χρόνια αργότερα, το 1900, η αφετηρία της σιδηροδρομικής σύνδεσης με τη βόρεια Ελλάδα, ο σταθμός Λαρίσης, τοποθετείται στον απέναντι χώρο από τον σταθμό Πελοποννήσου.
Η περιοχή διατηρεί έναν εξοχικό και αγροτικό χαρακτήρα μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του ’60. Στην ταινία του Αλέκου Σακελλάριου «Μακρυκωσταίοι και Κοντογιώργηδες» (1960), στη σκηνή που διαδραματίζεται στον σταθμό Λαρίσης και συναντιούνται για πρώτη φορά οι πρωταγωνιστές της ταινίας, μιλάνε μεταξύ τους και φοβούνται ότι «ξαφνικά θα μπει αρματωμένος από την πόρτα». Το πλάνο αλλάζει, μπαίνει μέσα ο Ζανίνο, αρματωμένος με δυο σειρές φυσέκια, και οι ήρωες τρομάζουν και δεν ηρεμούν παρά μόνο όταν ο καφετζής τους διαβεβαιώσει ότι ο αρματωμένος είναι «ο Στυλιανίδης που έχει τα κτήματα και τα βουστάσια, εδώ στα Σεπόλια».

Δυρραχείου01

“Μακρυκωσταίοι και Κοντογιώργηδες” (Σακελάριος, 1960) Η σκηνή στον σταθμό Λαρίσης

Εκτός από τα βουστάσια στην περιοχή υπάρχουν και άλλες βιομηχανικές εγκαταστάσεις, όπως οι Μύλοι ήδη από τον 19ο αιώνα, ενώ στη συνέχεια εγκαθίστανται τα εργοστάσια Κοροπούλη (1893), Βότρυς (1906), Άτλας (1920) ενώ λίγο πιο κάτω, στη Λένορμαν, το Καπνεργοστάσιο (1927), το οποίο σήμερα αποτελεί παράρτημα της βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων. Μέχρι και το 1963, η περιοχή είναι καθαρά τμήμα του Ελαιώνα. Η αλλαγή θα γίνει αργότερα…

Δυρραχείου04

1963, Σεπόλια, τμήμα του Ελαιώνα

Advertisements

Ένας κήπος

Η Ιερά Οδός φέρει μια σημαντική ιστορική μνήμη, καθώς ακολουθεί την πορεία της πομπής των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Στην αρχαιότητα ξεκινούσε από την Ιερά Πύλη και κατέληγε στην Ελευσίνα, περνώντας μέσα από τον Ελαιώνα των Αθηνών. Αλλά και στους οθωμανικούς χρόνους, όταν το 1778 ο Χατζή Αλής Χασεκής έχτισε το νέο τείχος, η Γυφτόπορτα ή πόρτα του Μοριά (Οι επτά πύλες του τείχους του Χασεκή) ταυτίζεται χωρικά με την Ιερά Πύλη.
Σ’ αυτό το ειδυλλιακό τοπίο, εκτός των τειχών, είχε κτίσει ο βοεβόδας της Αττικής την οικία του. Και μετά την απελευθέρωση και τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους, η Αμαλία το επέλεξε ως χώρο για να φτιάξει έναν από τους κήπους της.

01

Stademann, Άποψη της Ιεράς Οδού 1841. Δεξιά, το συγκρότημα του Μεταξουργείου και πάνω στον άξονα της |εράς Οδού, η οικία Χασεκή. Στο βάθος ο Ελαιώνας. Η εικόνα αυτή δεν διαφοροποιήθηκε παρά μόνο εκατό χρόνια μετά

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Περπατώντας σήμερα κατά μήκος της Ιεράς Οδού, στο ύψος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου (πηγή: προσωπικό αρχείο)

Ο κήπος της Αμαλίας είναι το Κτήμα Χασεκή, που βρίσκεται μέσα στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο, στη συμβολή της Ιεράς οδού με τη Σπ. Πάτση. Σύμφωνα με τα κηποτεχνικά πρότυπα της εποχής, τμήματα αρχαιολογικών ευρημάτων τοποθετήθηκαν in situ κατά τη διαμόρφωσή του, δημιουργώντας ένα εξαιρετικό δείγμα κηποτεχνίας.

02

Ενσωματωμένες στο τοπίο αρχαιότητες (πηγή: προσωπικό αρχείο)

Διαμορφώθηκε ως βοτανικός κήπος και σ’ αυτόν είναι ενταγμένα (εκτός από στοιχεία της αρχαιότητας) η οθωμανική κρήνη του Χασεκή, καθώς και το πρώτο σιδερένιο θερμοκήπιο στην Ελλάδα, κατά τα πρότυπα του αντίστοιχου της εποχής στο Λονδίνο. Αποτελεί ένα δείγμα εξαιρετικής κηποτεχνίας, είναι ένας τόπος ιστορικός, ο οποίος μέσα στο αστικό αττικό τοπίο μπορεί να λειτουργήσει ως ορόσημο (landmark).

Η μεγάλη σημασία του κήπου, υπογραμμίζεται και από τη Χάρτα της Φλωρεντίας (ICOMOS & IFLA, 1981), όπου και προσδιορίζεται η έννοια του ιστορικού κήπου ως αρχιτεκτονικού δημιουργήματος και ο χαρακτηρισμός του ως μνημείου (άρθρο 1).

03

Η είσοδος στον κήπο (πηγή: προσωπικό αρχείο)

04

Η οθωμανική κρήνη του Χασεκή (πηγή: προσωπικό αρχείο)

05

Το πρώτο σιδερένιο θερμοκήπιο στην Ελλάδα, στα πρότυπα του αντίστοιχου αγγλικού της εποχής (πηγή: προσωπικό αρχείο)

06

Μικρά φυτώρια, όπως φαίνονται από ένα περιπατητή επί της Ιεράς Οδού (πηγή: προσωπικό αρχείο)

Τα ιστορικά στοιχεία του κήπου είναι από την ανακοίνωση στο 1st WSEAS Conference on Landscape Architecture, Algarve, Portugal, 11-13/05/2008, των: CHARKIOLAKIS NIKOLAOS, MIKELAKIS MANOS, PSALLIDA MARIA: «Landscape Architecture in the Recreational Parks and Botanical Gardens of Athens: a Historical Preview. The Cases of Royal Garden, Haseki’s Farm, Heptalophos and Zappeion Gardens».

Οι επτά πύλες του τείχους του Χασεκή

Το 1778, ο Χατζή Αλής Χασεκής έχτισε ένα οχυρωματικό τείχος, που σχεδόν πατούσε στα υπολείμματα του Θεμιστόκλειου (479 π.Χ., αμέσως μετά τη μάχη των Πλαταιών). Το τείχος περιέβαλλε τη μεγάλη πόλη της Αθήνας και όλη η περιοχή εκτός των τειχών είχε χαρακτήρα αγροτικό, με περιβόλια και χωράφια, μια σημαντική ενδοχώρα με μεγάλους παραγωγικούς χώρους, όπως τα Μεσόγεια και ο Ελαιώνας, εντός των οποίων υπήρχαν μικρές οικιστικές εγκαταστάσεις, κυρίως καλλιεργητών.

Το τείχος του Χασεκή με σημειωμένες τις επτά πύλες και τις βιοτεχνικές δραστηριότητες (υπόβαθρο: Μπίρης)

Το τείχος είχε επτά πύλες, οι οποίες αποτελούσαν σημείο συνάντησης των πολλών αγροτικών δρόμων που συνέδεαν την ενδοχώρα με την πόλη. Είναι εντυπωσιακό ότι οι περισσότεροι από αυτούς υπάρχουν ακόμη και σήμερα, όπως για παράδειγμα η Μεσογείων, η Λιοσίων, η Πειραιώς και η Ιερά Οδός.

Στη βόρεια πλευρά του τείχους, ήταν η Μενιδόπορτα ή Αγίων Αποστόλων. Εκεί κατέληγαν οι δρόμοι από τα Λιόσια και το Μενίδι, δηλαδή η Αχαρνών και η Λιοσίων. Η τελευταία οδηγούσε και στα Σεπόλια, μέσω μίας διακλάδωσης, της Σεπολίων, στο ύψος της σημερινής πλατείας Αττικής. Το Μενίδι, τα Λιόσια και τα Σεπόλια ήταν μερικά από τα χωριά της μεγάλης περιοχής του Ελαιώνα. Η πύλη βρισκόταν στο σημείο συνάντησης της οδού Στρέιτ με την πλατεία Δημαρχείου.

Πύλη Αγίων Αποστόλων

Συνεχίζοντας ανατολικά βρίσκουμε την Μπουμπουνίστρα ή Μεσογείτικη, στη συμβολή των οδών Όθωνος με Β. Σοφίας, περίπου εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η αφετηρία του τραμ.

Η Πόρτα της Μπουμπουνίστρας ή Μεσογείτικη Πόρτα (Edward Dodwell)

Ήταν κατασκευασμένη από τρεις μαρμάρινες στήλες από το Αδριάνειο υδραγωγείο και έφερε λατινική επιγραφή. Όπως φαίνεται και από το όνομά της εδώ κατέληγαν οι δρόμοι από τα Μεσόγεια, αλλά επίσης και την Κηφισιά, την Πεντέλη και τον Μαραθώνα. Η δεύτερη ονομασία της προήλθε από τον ήχο του νερού που έτρεχε από την ομώνυμη οθωμανική πηγή που βρισκόταν εκεί.

Ακολουθεί η Καμαρόπορτα ή Πύλη της Βασιλοπούλας, που δεν είναι άλλη από την πύλη του Αδριανού, η οποία είχε ενσωματωθεί στον οχυρωματικό περίβολο. Στο σημείο εκείνο κατέληγαν οι δρόμοι από το Παγκράτι και τη Βουλιαγμένη.

Η Καμαρόπoρτα ή Βασιλού. (Edward Dodwell)

Προχωρώντας συναντούμε την Αρβανίτικη, που συνδέει το παλιό Λιμάνι ή Ξηροτήγανο, δηλαδή το Φάληρο, με την πόλη. Πήρε το όνομά της από την ομώνυμη γειτονική συνοικία της Πλάκας.

Η Αρβανίτικη Πόρτα

Στη ΒΔ πλευρά της Ακρόπολης βρίσκεται ο εντυπωσιακός φράγκικος πύργος που είναι η Πύλη του Κάστρου.

Η Πύλη του Κάστρου

Τέλος, ο Πειραιάς συνδέεται με δύο πύλες: την Πύλη του Μανδραβίλη ή Δρακόπορτα και τη Γυφτόπορτα ή Πύλη του Μοριά. Η πρώτη παίρνει το όνομά της από το παλιό όνομα του λιμανιού «Πόρτο Λεόνε», ενώ η δεύτερη από τη μεγάλη συγκέντρωση αθίγγανων που ήταν εγκατεστημένοι στην περιοχή (Άγιοι Ασώματοι) και εξασκούσαν επαγγέλματα που συνδέονταν με τις μεταφορές.

Πύλες Γυφτόπορτα και Μανδραβίλη

Tο 1835, το τείχος γκρεμίστηκε, οι δρόμοι όμως έμειναν…

 

 

%d bloggers like this: