Tag Archive | κρίση

Απεργίες Ενοικιαστών στη Βαρκελώνη του Μεσοπολέμου

Έχετε δει την ιταλική σπονδυλωτή κωμωδία «Χθες, σήμερα, αύριο» (Ieri, oggi, domani) του Vittorio de Sica, με τη Sophia Loren και τον Marcello Mastroianni; Αν όχι, τη συστήνω ανεπιφύλακτα για διάφορους λόγους. Ένας βασικός λόγος είναι και το σενάριο του πρώτου μέρους και ειδικά οι πρώτες σκηνές. Η όμορφη Αντελίνα, σε μια φτωχογειτονιά του ιταλικού Νότου –ίσως της Νάπολης– διώκεται λόγω της  αδυναμίας της να πληρώσει τις δόσεις για την επίπλωση που αγόρασε για το σπίτι της. Στις πρώτες σκηνές, βλέπουμε εικόνες από τις εργατικές συνοικίες της πόλης και πλήθος κατοίκων να μαζεύεται γύρω από την πόρτα της Αντελίνας, καθώς έχει μόλις καταφτάσει ο δικαστικός επιμελητής για να επιδώσει το εξώδικο στον άντρα της, μιας και η ίδια η Αντελίνα –κατά τ’ άλλα μικροπωλήτρια λαθραίων τσιγάρων– τεχνιέντως απουσιάζει για να μην την τσακώσουν. Μπαίνοντας στο σπίτι, η κάμερα κάνει το γύρο του δωματίου και μας μεταφέρει σ’ έναν άλλον κόσμο, σ’ αυτόν της εργατικής κατοικίας, όπου η αθλιότητα και ο συνωστισμός ήταν (και εξακολουθούν να είναι) βασικά χαρακτηριστικά. Λίγο αργότερα, με το που φεύγει ο κλητήρας, βλέπουμε να ξεπηδούν από διάφορες μεριές, γειτόνοι και φίλοι που κουβαλούν πίσω τα έπιπλα που πριν είχαν απομακρύνει για να μην τους τα κατάσχουν. Ένας ολόκληρος μηχανισμός αυτόματων κοινωνικών αντανακλαστικών, που συγκρίνοντάς τον με τους αντίστοιχους σημερινούς δικούς μας, μοιάζει πλέον να έχει χάσει κάτι από την παλιά του λάμψη.

tumblr_nlgztcfmwz1rfd7lko1_5002013-10-15-ieri-oggi-domani-selling-cigarettes-jpgvlcsnap-2012-03-22-10h46m54s197

Από την άλλη, τα πράγματα δεν είναι τόσο κωμικά. Εκτός κι αν θεωρήσουμε την κωμωδία ως ένα ζεστό σκέπασμα έτσι ώστε η ατελείωτη τραγωδία της επισφάλειας στην κατοικία να μπορεί να αυτοσαρκάζεται στην εποχή της πρώτης φοράς αριστερά.

Διαβάζοντας το πρόσφατο αυτό άρθρο του Θάνου Καμήλαλη, και σε συνδυασμό με κάποια καλοκαιρινά διαβάσματα για την εργατική τάξη της Βαρκελώνης του μεσοπολέμου αλλά και τα νέα για τις απεργίες των φοιτητών ενοικιαστών στην Αγγλία ήταν πολύ δύσκολο να μην μπω στον πειρασμό να κάνω κάποιους συσχετισμούς. Θα πει κανείς, και καλώς ίσως: άλλο τότε, άλλο τώρα. Αν και η ανάγκη για ασφαλή στέγη ήταν, όπως και να το κάνουμε, πάντα βασική. Κι αν σήμερα απειλείται με διαφορετικό τρόπο απ’ ό,τι χθες, το σίγουρo είναι ότι μας ενδιαφέρει να μην ξεχνάμε.

Έτσι λοιπόν, λίγα χρόνια πριν ξεκινήσει ο εμφύλιος της Ισπανίας και με την προκήρυξη της Β’ Ισπανικής Δημοκρατίας το 1931, οι ελπίδες για μια δικαιότερη κοινωνία, με σειρά μέτρων που θα άμβλυναν τις διαφορές μεταξύ των χαμηλότερων εργατικών στρωμάτων από τη μία και των μεσαίων και ανώτερων από την άλλη, πολύ σύντομα διαλύθηκαν. Και παρά την έμμεση υποστήριξη της CNT [1] για την εκλογική νίκη της ERC [2], η επίθεση στην εργατική τάξη, στο περισσότερο δηλαδή ευάλωτο κομμάτι της κοινωνίας, συνεχίστηκε κλιμακούμενη σε όλα τα επίπεδα και με κάθε τρόπο.

LIBROS IMAGENES DEL LIBRO "COPS DE GENT " 1934 REPUBLICA 1931

Ένα από τα κεντρικά κοινωνικά προβλήματα των ταραγμένων εκείνων χρόνων, που ήταν μέρος και αυτό των υποσχέσεων της ERC προς αντιμετώπιση, ήταν η ανεργία. Ωστόσο, μέτρα για την ανακούφιση των ανέργων, όπως το 6ωρο εργασίας, το επίδομα ανεργίας,  αλλά και τα μέτρα για την αναθέρμανση της οικονομίας και τη βελτίωση των οικονομικών της κυβέρνησης της Generalitat –που ήταν πνιγμένη στα χρέη– ποτέ δεν πάρθηκαν. Το αποτέλεσμα ήταν η άνοδος της ανεργίας μαζί με την έλλειψη πολιτικής βούλησης για την καταπράυνσή της και σε συνδυασμό με τα αυξανόμενα ενοίκια να οδηγήσουν στη δημιουργία ενός από τα μεγαλύτερα αστικά κινήματα εκείνων των χρόνων.

Το κίνημα της απεργίας των ενοικιαστών ξέσπασε τον Ιούνιο του 1931, με τη δημιουργία της CDE [3] και κράτησε μέχρι και το Δεκέμβρη του ίδιου χρόνου. Ήδη όμως, απ’ τον Απρίλιο του 1930, είχαν ξεκινήσει μαζικές εξώσεις στα τέσσερα συγκροτήματα των Οικονομικών Κατοικιών (Casas Baratas), στις περιφέρειες της πόλης, καθώς πάνω από 300 οικογένειες είχαν μείνει μερικούς μήνες πίσω στις πληρωμές των ενοικίων τους. Έτσι, οι μαζικές κινητοποιήσεις που φούντωσαν στην εργατική συνοικία της Barceloneta, υπό τον συντονισμό της CDE και σε συνεργασία με τις επιτροπές των γειτονιών των Oικονομικών Kατοικιών, είχαν ήδη πίσω τους αρκετούς μήνες προετοιμασίας, ενώ η πλειονότητα των κατοίκων στα εν λόγω συγκροτήματα είχαν παραπάνω από 4 μήνες απλήρωτα ενοίκια. Το κάλεσμα της CDE, την πρωτομαγιά του 1931, όπου θα γινόταν και ευρύτερα γνωστό το περιεχόμενο των διεκδικήσεών τους, κατέληξε σε βίαιη συγκέντρωση με κεντρικό της σύνθημα «Πρώτη Μαϊου κατά της ανεργίας, της ανόδου των τιμών, και για την μείωση των ενοικίων». [4] Κεντρικά αιτήματα μεταξύ άλλων: ο υπολογισμός της εγγύησης ως κανονικό ενοίκιο, η πτώση όλων των μισθωμάτων ως και 40% και η κατάργηση των ενοικίων για τους ανέργους.

bon-pastor-casas-baratas

Η απήχηση ήταν εξαιρετικά μεγάλη και υπολογίζεται ότι γύρω στα τέλη Ιούλη με αρχές Αυγούστου γύρω στους 90.000 απεργούς είχαν σταματήσει να πληρώνουν τα ενοίκιά τους. Και ήταν λογικό να έχει τόσο υψηλή συμμετοχή ο αγώνας καθώς οι καρποί μιας τέτοιας μάχης ήταν ορατοί μιας και από τη μη πληρωμή των ενοικίων, το κάθε νοικοκυριό μπορούσε να ανακουφιστεί άμεσα χωρίς να υφίσταται τις δυσμενείς συνθήκες των συνηθισμένων απεργιών. Έτσι, με την απεργία των ενοικιαστών ένα πολύ μεγάλο μέρος των εργατών –ειδικά των ανέργων– ενώθηκε κάτω από το αίτημα για δικαίωμα στην ασφαλή στέγη.

Όπως αναφέρει ο Ealham στο βιβλίο του “Class, Culture and Conflict in Barcelona”, για πάρα πολλούς εργάτες η απεργία των ενοικιαστών αποτέλεσε επίσης «μια πραγματική εμπειρία συλλογικών αποφάσεων και λαϊκής δημοκρατίας. Οι απεργοί συζητούσαν τα προβλήματα της γειτονιάς σε λαϊκές συνελεύσεις, και τα συγκεκριμένα παράπονα ενοικιαστών εντάσσονταν στον συνολικό αγώνα για τη μείωση των ενοικίων. Μερικοί ενοικιαστές ζητούσαν βελτίωση της ποιότητας των κατοικιών τους και οι άνεργοι ζητούσαν δωρεάν μέσα μαζικής μεταφοράς για τη διευκόλυνση εύρεσης εργασίας, ενώ στις Oικονομικές Kατοικίες (Casas Baratas), ενός από τα πιο γερά οχυρά του αγώνα, η εκστρατεία για τα ενοίκια συνδυαζόταν με μακρόχρονα αιτήματα για σχολικές υποδομές, υποδομές υγείας, φωτισμό των δρόμων και σύνδεση των μεταφορικών μέσων με το κέντρο της πόλης…» [5] Έτσι, σιγά σιγά οι δεύτερες περιφέρειες της Βαρκελώνης καθώς και οι γύρω όμοροι, φτωχότεροι δήμοι –Torrasa και Santa Coloma de Gramenet– μετατράπηκαν σε τόπους που η μη πληρωμή των ενοικίων απέκτησε ενδημικό χαρακτήρα μέχρι και την έναρξη του εμφυλίου λίγα χρόνια αργότερα.

casas-baratas

Ο αγώνας αυτός, όντας επίσης εξωσυνδικαλιστικός, βάθυνε το αίσθημα της αλληλεγγύης και της κοινότητας στις εργατικές συνοικίες της Βαρκελώνης, και αφορούσε το σύνολο των φτωχότερων τάξεων. Όταν στους απεργούς κοβόταν το ρεύμα, συμπαθούντες εργάτες το επανασύνδεαν. Όταν γίνονταν εξώσεις, ακτιβιστές από την CDE  και άλλοι απεργοί βοηθούσαν στην επιστροφή των επίπλων στο σπίτι (όταν δεν τα είχε πετάξει η αστυνομία –Guardia Civil– από τα παράθυρα για να σπάσουν και έτσι να μην μπορούν να τα επιστρέψουν), και όταν αυτό δεν μπορούσε να γίνει, τους φιλοξενούσαν στα δικά τους σπίτια. Ο κόσμος στις γειτονιές επιτίθεντο επίσης στους δικαστικούς επιμελητές όταν εμφανίζονταν για κάποια έξωση, ενώ αρκετές ήταν και οι περιπτώσεις που οι ίδιοι οι δικαστικοί επιμελητές αρνούνταν να εμφανιστούν από φόβο για αντίποινα. Αντίστοιχο εκφοβισμό ασκούσε ο κόσμος και στους ιδιοκτήτες των ακινήτων, διοργανώνοντας καθιστικές πορείες έξω από τα σπίτια τους, απαιτώντας την επανακατοίκηση των σπιτιών από τους ενοικιαστές που είχαν υποστεί έξωση. Και όποτε σημειωνόταν κάποια επιτυχία, αυτή ταξίδευε με ταχύτητα φωτός από γειτονιά σε γειτονιά, γεγονός που βοηθούσε στην αναζωπύρωση του κινήματος.

Μια ακόμα ιδιαίτερη πτυχή του κινήματος ήταν και η έντονη γυναικεία συμμετοχή. Η κατοικία έπαιζε για την πλειονότητα των γυναικών κεντρικό ρόλο στη ζωή τους. Οι γυναίκες έχοντας τον πρώτο λόγο για ζητήματα του σπιτιού όπως τα οικονομικά και τη συντήρησή του ξεχύθηκαν στους δρόμους, πλάι στους ανέργους και τους εργάτες για να διεκδικήσουν αξιοπρεπείς όρους διαβίωσης και ουσιαστικά την εξασφάλιση της αναπαραγωγής της ίδιας τους της τάξης. Το σπίτι άλλωστε για τις γυναίκες εκείνης της εποχής –που έχουν αρχίσει σταδιακά να βγαίνουν στον επαγγελματικό στίβο– όριζε, σε αρκετές περιπτώσεις, και την επικράτεια της χειραφέτησής τους. Έτσι και η δυναμική Αντελίνα της ταινίας του Vittorio de Sica δεν γίνεται τυχαία πρωταγωνίστρια της ιστορίας αυτής. Είναι αυτή που αγωνίζεται και φέρει τη λύση, είναι ο ρόλος της καταλύτης σε μια κοινωνία που φτάνει να απειλεί ένα τόσο βασικό αγαθό όπως η στεγαστική ασφάλεια.

image

 

[1] CNT: Confederación Nacional del Trabajo (Εθνική Συνομοσπονδία Εργαζομένων)

[2] ERC: Esquerra Republicana de Catalunya (Δημοκρατική Αριστερά της Καταλoνίας)

[3] CDE: Comision de Defenca Economica del Ramo del Construccion (Επιτροπή Οικονομικής Υπεράσπισης του κατασκευαστικού κλάδου)

[4] “Primero de Mayo contra el paro, la subida de precios y por la rebaja de alquileres”

[5] For many workers, the rent strike provided a real experience of community decision making and popular democracy. Strikers discussed neighbourhood problems in popular assemblies, and the specific grievances of tenants in different barris were incorporated within the overall struggle for a reduction in rents. (Ealham, C. (2005). Class, culture and conflict in Barcelona 1898-1937 . Oxon, New York: Routledge. σ. 101)

Βιβλιογραφία

O José Luis Oyón είναι αρχιτέκτονας καθηγητής της ιστορίας της πολεοδομίας στο ETSAB και χαλκέντερος ερευνητής της εργατικής τάξης του μεσοπολέμου της πόλης της Βαρκελώνης και όχι μόνο. Μεγάλο μέρος των παραπάνω στοιχείων προέρχεται από το βιβλίο του: Oyón, J. L. (2008). La quiebra de la ciudad popular: espacio urbano, inmigracion y anarquismo en la Barcelona de entreguerras, 1914-1936. Ediciones Del Serbal

 

οι φωτογραφίες είναι συνδεδεμένες με τις πηγές τους.

 

 

Save

Save

Save

Save

Από το Μαρούσι στο CanMasDeu και τον Επίκουρο

Ψάχνοντας, πριν από μερικές μέρες, να βρω τον δεύτερο δημοτικό κήπο Αμαρουσίου, που βρίσκεται στο κτήμα Καρέλλα (και σε άμεση επαφή με το κτήμα Συγγρού), πέρασα απέξω από μια μονοκατοικία μ’ έναν πολύ εκτεταμένο κήπο να την περιτριγυρίζει. Εντυπωσιάστηκα από τις καλλιέργειες που είχαν απλώσει οι ιδιοκτήτες σε κάθε γωνιά του· σαν να σε προσκαλούσε ν’ απλώσεις χέρι να πάρεις, περίπου. Στην Άνδρο παλιά έλεγαν «Κτήμα όσο μπορείς και σπίτι όσο χωρείς». Αλλάξαν όμως οι καιροί, ε; Σε κάποια στιγμή δε, πέρασε από το μυαλό μου ότι μπορεί να ήταν και αυτός ο χώρος που είχε παραχωρηθεί από τον Δήμο στους κατοίκους για καλλιέργειες, και γι’ αυτό είχαν κρύψει με μεταλλικά πετάσματα, στερεωμένα καλά στα κάγκελα, τη θέα προς τον κήπο. Αλλά τελικά ο χώρος που είχε παραχωρηθεί για να καλλιεργηθεί από δημοτές του Αμαρουσίου που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες ήταν λίγο πιο κάτω. Δυστυχώς παρατημένος και σε κατάσταση αναμονής, με τις πλαστικές ριγέ κόκκινες κορδέλες να ανεμίζουν σαν ουρές χαρταετών δεμένες πάνω στα μεταλλικά ραβδιά που οριοθετούσαν τις μικρότερες κατατμήσεις της γης. Ελπίζω πάντως, να ξεπεραστούν τα προβλήματα και να προχωρήσει κι αυτός, γιατί σε σχέση με τον πρώτο δημοτικό κήπο Αμαρουσίου βρίσκεται πραγματικά σε περισσότερο προνομιακή θέση.

1ος Δημοτικός Κήπος Αμαρουσίου

Μετά, ολόκληρη περιπέτεια για να βρω τον αυτοδιαχειριζόμενο Αγρό του Πάρκου Τρίτση. Ένας που ρώτησα μου ‘πε: «Ε, αγρός λέγεται άρα μες τους αγρούς θα είναι, τράβα αυτό το δρομάκι και θα τον βρεις». Και αφού περιπλανήθηκα για κάμποση ώρα στα μονοπατάκια ανάμεσα στις φυστικιές, τις ροδιές και τις ελιές βρήκα το φούρνο, το περιβόλι και το κοντέινερ-κονάκι. Δυστυχώς ήταν κλειστός, αλλά τουλάχιστον τώρα ξέρω πού θα τον βρω όταν ξαναπάω.

Θα πει κανείς, μα όλα αυτά είναι ψήγματα αστικών καλλιεργειών μέσα στη δική μας απέραντη τσιμεντούπολη. Ψύλλοι στ’ άχυρα. Αλλά κοίτα που το μικρό κάνει τη διαφορά. Είδατε τελευταίως το πάρκο Ναυαρίνου με τον μικρό του εκπαιδευτικό κήπο στην καρδιά του; Είδατε τι ζωή έχει τραβήξει στα πέριξ του; (Και λέω στα πέριξ γιατί υπάρχουν και αυτοί που διστάζουν ακόμα και να διασχίσουν τη μεγάλη διαγώνιό του που ενώνει ωραία τις δύο άκρες του, και έτσι να περάσουν μπροστά από τον λαχανόκηπό του.) Μεγάλη διαφορά. Κάποιοι λένε μάλιστα, ότι έχουν ανέβει και οι αξίες γης τριγύρω. Μεγάλη διαφορά.

image3_1_05_2013

Από μια γιορτή του Πάρκου Ναυαρίνου δυο Μάηδες πίσω

Είτε πάντως αυτοδιαχειριζόμενα, είτε δημοτικά οργανωμένα, είτε στους κήπους των νοσοκομείων ή των σχολείων, τα μικρά αυτά κτήματα αστικών καλλιεργειών, εκτός από τα τρόφιμα που παράγουν και τον εκπαιδευτικό τους ρόλο, διαμορφώνουν νέα τοπία στην πόλη μας. Και μπορεί να έκαναν την εμφάνισή τους με την κρίση και να μην έχουν τα 13 χρόνια που έχει πίσω του το CanMasDeu στα περίχωρα της Βαρκελώνης, με συνελεύσεις 150 ατόμων και μεγάλη απήχηση στην ευρύτερη γειτονιά, με μεγάλης κλίμακας παραγωγή και με φόντο ένα υπέροχο παλιό εγκαταλελειμένο λεπροκομείο, αλλά σηματοδοτούν μια στροφή.

Sentados_a_la_mesa_en_Can_Masdeu

Γεύμα στο CanMasDeu: Αυτοδιαχειριζόμενος αγρός στα περίχωρα της Βαρκελώνης.

Στην ίδια όμως περίπου στροφή ιδρύθηκε κάποτε και ο Κήπος του Επίκουρου.

Ο κήπος του Επίκουρου θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα από τα πρώτα δείγματα αστικής καλλιέργειας στον ελλαδικό χώρο και γενικότερα. Επρόκειτο για έναν κήπο που βρισκόταν ανάμεσα στο Δίπυλο του Κεραμεικού και την Ακαδημία του Πλάτωνα, στα περίχωρα της τότε Αθήνας και εκτός των βόρειων τειχών της. Σήμερα είναι αυτός ο χώρος που περικλείεται από την οδό Πειραιώς, την Ιερά Οδό, τη Λ. Κωνσταντινουπόλεως και τη Λ. Αθηνών. Στη δε οδό Κεραμεικού έχει βρεθεί το δάπεδο μιας κατοικίας που θεωρείται ότι ανήκε στην ομώνυμη σχολή του.

Ο Επίκουρος γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Σάμο καθώς ο πατέρας του ήταν Αθηναίος άποικος που είχε πάει στο νησί. Ωστόσο, το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα, και μετά από πολλές περιπέτειες, κατέληξε στην Αθήνα όπου και αγόρασε έναν κήπο με σκοπό να ιδρύσει τη φιλοσοφική του σχολή.

Τον 4ο αιώνα π.Χ. όμως, η πόλη των Αθηνών βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση. Συγκεκριμένα ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας Μ. Τιβέριος γράφει: «Γνωστή, π.χ., είναι η οικονομική κρίση που έπληξε τους Αθηναίους για μεγάλο μέρος του 4ου αι. π.Χ. Οι αρχές της ανάγονται στο τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου (403 π.Χ.), που βρήκε την Αθήνα ηττημένη και εξαθλιωμένη. Αξίζει να επισημανθεί ότι κάποια γνωρίσματα της κρίσης αυτής είναι πολύ οικεία και στις μέρες μας. Και τότε οι πλούσιοι έγιναν λιγότεροι και πλουσιότεροι και οι φτωχοί περισσότεροι και φτωχότεροι. Και τότε ο πληθυσμός, κατά ένα μεγάλο μέρος, είχε εγκαταλείψει την ύπαιθρο και είχε αναζητήσει τα μέσα επιβίωσής του στην πόλη».

Μέσα σ’ αυτό λοιπόν το ιστορικό πλαίσιο, ιδρύεται ο Κήπος του Επίκουρου. Τι ήταν όμως ο κήπος αυτός; Ουσιαστικά, ήταν ο τόπος μιας μικρής κοινωνίας, όπου οι επικούρειοι ή «οι από κήπου» είχαν διαμορφώσει εκείνους τους όρους που επέτρεπαν ν’ αναπτυχθούν βαθιές σχέσεις φιλίας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ τους. Στον κήπο εκείνο δεν υπήρχαν διαχωρισμοί μεταξύ γυναικών και ανδρών, δούλων και αθηναίων πολιτών. Μια ατμόσφαιρα φιλίας, ψυχαγωγίας και τέρψης ή, με σημερινούς όρους, μια ατμόσφαιρα αλληλεγγύης και αναψυχής, μαζί με τη δυνατότητα πρόσβασης σε καλή διατροφή, δημιουργούσε στενούς δεσμούς μεταξύ των μελών του Κήπου για πολλά χρόνια, ακόμα και μετά τον θάνατο του Επίκουρου.

Όπως συνέβαινε τότε, έτσι και στις μέρες μας, οι άνθρωποι διαμορφώνουν μια μικρή κοινωνία γύρω από τους αστικούς αγρούς, για λόγους αυτοσυντήρησης, αλλά και για να συζητήσουν για την κρίση της πόλης και να αναζητήσουν από κοινού λύσεις, έτσι ώστε το «τοπίο» ν’ αλλάξει επί της ουσίας.

P1040511

 

 

Πλατεία πάνω από την θάλασσα

stakalakis3

Σήμερα θα σας παρουσιάσω ένα μικρό πλατεάκι. Την «πλατεία πάνω από την θάλασσα», στην Σητεία της Κρήτη. Αυτό το πλατεάκι δεν είναι ένας κεντρικός δημόσιος χώρος, με μεγάλη ιστορία και σημαντική θέση, όπως αυτός που σας έδειξα άλλη φορά εδώ, αλλά ένας καινούργιος δημόσιος χώρος. Ο μικρός αυτός χώρος 450 m², βρίσκεται στην άκρη του λιμανιού, εκεί που αρχίζει ο λιμενοβραχίονας και ολοκληρώθηκε το 1994 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Δ. Τσακαλάκη.

tsakalakis1

Πριν μερικές μέρες άκουγα έναν καθηγητή να μιλάει για την κρίση και την πόλη, επαναλαμβάνοντας κάποιες ωραίες φράσεις από αυτές που συνηθίζει να λέει και στην σχολή. Όμως λίγο η επανάληψη, λίγο ότι περίμενα να ακούσω κάτι πιο συγκεκριμένο για τη κρίση και τη πόλη,  άφησα τα λόγια του να παίζουν στο μπαγκράουντ και σκεφτόμουνα πόσο διαφορετική αντίληψη για τον δημόσιο χώρο κυριάρχησε στις προηγούμενες γενιές, οι οποίες ασχολήθηκαν κατά αποκλειστικότητα με ιδιωτικά έργα και πολυκατοικίες. Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που σε αυτή την περίοδο, δεν υπάρχει κάποιο αξιόλογο παράδειγμα κεντρικού δημόσιου χώρου, μπορούμε όμως να βρούμε κάποια ωραία παραδειγματάκια πιο «έκκεντρα», σαν μια άλλη άποψη, ξένη ως προς την κυρίαρχη της εποχής που διαμόρφωνε τις κεντρικές περιοχές.

Για να αναφερθώ λίγο περισσότερο σε αυτό το χάσμα γενεών έτσι όπως το έχω αντιληφτεί, νομίζω ότι το ερώτημα που δίχασε την ελληνική κοινωνία το Δεκέμβρη του ’08 ήταν το -τι κάνει ένα παιδί σε ένα πεζόδρομο στο κέντρο της πόλης;- Για όλους αυτούς που μεγάλωσαν με την αγωνία να αποκτήσουν ένα διαμέρισμα ή μια πολυκατοικία για να μπορούν να έχουν μετά την άνεση να πάνε σε ένα ωραίο καφέ ή εστιατόριο και να επιβεβαιώσουν έτσι την επιτυχία τους, το να αράζεις σε ένα πεζόδρομο είναι τελείως ακατανόητο, ειδικά όταν δεν το κάνεις από ανέχεια αλλά από επιλογή. Όμως σίγουρα οι αγωνίες τους ήταν διαφορετικές από τις αγωνίες των παιδιών τους. Ένα από τα συνθήματα που μου έμεινε από το Δεκέμβρη του ’08 ήταν το –Μην ρίχνετε δακρυγόνα εμείς κλαίμε και μόνοι μας- αλλά και το –Κατάθλιψη τέλος, Ζωή μαγική-.

«Η πλατεία πάνω από την θάλασσα» στηρίζεται σε κάποιες αξίες που έρχονται σε ρίξει με τις αξίες που ανέδειξε η υπεραξία της κεντρικότητας και είναι τέτοια η ρήξη που προσωπικά νιώθω μια μελαγχολία όταν την βλέπω. –Ένα δημόσιο καθιστικό… όπου θα μπορεί να καθίσει κάποιος και να απολαύσει τη θέα της θάλασσας και του τοπίου, να παρατηρήσει τη πόλη από την άλλη πλευρά, ή κάποιο γεγονός που μπορεί να συμβεί στο αρκετό, διαμορφωμένο πλέον, κενό της πλατείας.

Ο σχεδιασμός αναδεικνύει αυτό το βλέμμα προς την θάλασσα και την πόλη όχι μόνο με την παγκάδα αλλά και με την μικρή τεχνητή ανύψωση της όπως και με την επιλογή του υλικού (γκρι ασβεστόλιθος της περιοχής και λευκός πωρόλιθος που προέρχεται από οργανικό ίζημα της περιοχής με απολιθώματα κοχυλιών και οστράκων, μορφές που προέρχονται από τη θάλασσα). Επίσης έχει και μια κρήνη, να πίνεις νερό χωρίς να πληρώνεις;

Πως θα μπορούσε αυτό το εκλεπτυσμένο όραμα για έναν χώρο δημόσιο να αντιπαλέψει την ιδιώτευση. Πώς θα μπορούσε η παγκάδα ως ένα δημόσιο καθιστικό, όχι μόνο λόγο του υλικού του αλλά και της δυνατότητα να κάτσεις δίπλα στον άλλον, να αντιπαλέψει τη πολυθρόνα του καφέ. Πως θα μπορούσε η θέαση έτσι όπως τη περιγράφει ο αρχιτέκτονας και λειτουργεί ως μια διαδικασία νοητικής όξυνσης να αντιπαλέψει τη “γλυκιά” άμβλυνση που προκαλεί το αστικό θέαμα.

Ίσως και να μην μπορούσε να αντιπαλέψει κάτι από αυτά…

Το άλλο νέο που θέλω να σας πω είναι οτι πλέον υπάρχει και στην Ελλάδα το streetview και αυτό θα μας βοηθήσει να δούμε την πλατεία έτσι όπως είναι σήμερα, γιατί όσο και αν έψαξα δεν βρήκα καμία φωτογραφία, πέρα από αυτές που ο ίδιος ο αρχιτέκτονας έχει δημοσιεύσει. Έτσι ίσως να μπορέσουμε να απαντήσουμε στα προηγούμενα ερωτήματα μας.

tsakalakis4

Όλα αυτά μου ήρθαν στο μυαλό με μια περίεργη αλληλουχία σήμερα όταν διάβαζα για τις απολυμένες καθαρίστριες. Κοίτα που είναι προτιμότερο να τις απολύει το κράτος και να τις επαναπροσλαμβάνει μέσα από ιδιωτικές εταιρίες, γιατί δεν γίνεστε επιχειρηματίες τώρα που σας απολύσαμε; Το ανίκανο κράτος, η ιδιώτευση, οι ιδιωτικοποιήσεις στα πάντα, οι πολυκατοικιούλες μας και ο δημόσιος χώρος ίσως να έχουν μια σχέση τελικά μεταξύ τους.

stakalakis2

Detroit από την αρχή; Πώς; (μέρος Γ)

Μια μικρή γεύση για τα αγροτικά θέματα στις Η.Π.Α μας δίνει το τελευταίο νομοσχέδιο για τις φάρμες (FarmBill, 4/02/2014) με δεκαετή ορίζοντα που πρόσφατα υπογράφτηκε από τον Μπάρακ Ομπάμα. Mεταξύ άλλων, το νομοσχέδιο αυτό περιλαμβάνει το πρόγραμμα Συμπληρωματικού Επιδόματος Διατροφής (Supplemental Nutrition Assistance Program) το οποίο βοηθάει 47 εκατ. αμερικανούς να έχουν ένα συμπλήρωμα φαγητού στο τραπέζι τους. Το εν λόγω νομοσχέδιο περιλαμβάνει περικοπές 860 εκατ. δολαρίων ανά έτος, γεγονός που συνεπάγεται 90 δολάρια λιγότερο φαγητό για 850.000 αμερικανικές οικογένειες σε 17 πολιτείες, μεταξύ αυτών και το Μίτσιγκαν. Αλλά και πάλι, αλλοίμονο, το νομοσχέδιο θεωρείται ως θετικό καθώς οι προτεινόμενες περικοπές από τους ρεπουμπλικάνους κυμαίνονταν στα 4 δισ. δολάρια ανά έτος. Εκτός όμως από τις περικοπές και παρά τις διαμαρτυρίες το νομοσχέδιο εξακολουθεί να δίνει  επιχορηγήσεις σε μεγάλης κλίμακας αγροτικές επιχειρήσεις, καθώς επίσης αποτυγχάνει να βελτιώσει τη σύνδεση μεταξύ των τοπικών παραγωγών και των καταναλωτών, μερικοί από τους τελευταίους αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα πρόσβασης σε φρέσκα φρούτα και λαχανικά.

The age of the car was cute…but can we grow some food now?*

Παρά, όμως, το γενικότερο αρνητικό κλίμα, ως προς τις κλιμακούμενες περικοπές από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, αλλά ίσως και εξαιτίας τους, σταδιακά από το 2004, στο Ντιτρόιτ έχει αναπτυχθεί ένα πολύ έντονο κίνημα αστικών καλλιεργειών. Και ενώ τότε η πόλη ξεκίνησε με 80 κήπους αστικών καλλιεργειών, σήμερα έχει φτάσει να περιλαμβάνει πάνω από 1.200 κήπους συνολικά. Ιδιωτικοί, κοινοτικοί κήποι καθώς και κήποι σε σχολεία επιδρούν θετικά στη ζωή των κατοίκων της πόλης βοηθώντας τους να ξεπεράσουν ουσιαστικά προβλήματα διατροφής και πρόσβασης σε τοπικά λαχανικά και φρούτα. Επιπλέον τους βοηθούν και να λειτουργούν συλλογικά για την αντιμετώπιση γενικότερων ζητημάτων που τους αφορούν. Αυτό το πλέγμα δημοτικών αγορών, κοινοτικών, σχολικών και ιδιόκτητων κήπων που εξαπλώνεται δυναμικά, με τις ατελείωτες παραφυάδες του να απλώνονται στην πόλη του Ντιτρόιτ αλλά και έξω απ’ αυτήν δίνει μια γεύση, γιατί όχι, ίσως και ένα μάθημα για το πως θα μπορούσαν να δημιουργηθούν συνθήκες ισορροπίας της πόλης με το φυσικό περιβάλλον και με την κοινωνία της.

2013-Map_City-Council-Districts_Final1

Από την άλλη, σε τοπικό επίπεδο και μόλις το περασμένο έτος, έγινε αλλαγή της νομοθεσίας που κατέστησε έτσι νόμιμη την καλλιέργεια και την πώληση προϊόντων προερχόμενων από οικιακούς και κοινοτικούς κήπους αλλά επέτρεψε επίσης και την πώληση και αγορά δημόσιας γης που να προορίζεται για αγροτικές καλλιέργειες. Υπενθυμίζουμε ότι η πόλη του Ντιτρόιτ διαθέτει ένα τεράστιο απόθεμα δημόσιας γης – γύρω στο 1/3 του τοπίου της πόλης έχει περιέλθει στην ιδιοκτησία του δήμου- εξαιτίας των κατασχέσεων που προέκυψαν από την αδυναμία ανταπόκρισης των πολιτών στα υψηλά δημοτικά τέλη. Πριν την ρύθμιση αυτή, εκατοντάδες πολίτες και ΜΚΟ σχετικές με τις αστικές καλλιέργειες συντηρούσαν και καλλιεργούσαν δημοτική γη χωρίς δυνατότητα να την αγοράσουν.  Ωστόσο, παρόλο που αρκετοί μίκρο-αστικοί καλλιεργητές έσπευσαν να κάνουν αίτηση  – για το σχεδιασμό της οποίας κλήθηκαν να καταθέσουν την εμπειρία τους πολλές ομάδες με μεγάλη εμπειρία στον χώρο αυτό –  για την απόκτηση γης από το δημόσιο και πριν εγκριθούν άλλα δημοτικά σχέδια αντίθετα προς τα συμφέροντα των αστικών αγρών, έχουν μέχρις στιγμής πέσει στο κενό. Γιατί όμως αυτή η καθυστέρηση; Η προσφορά τους μόνο θετική θα μπορούσε να αποβεί για την πόλη του Ντιτρόιτ. Οι παρακάτω ιστορίες από τις φάρμες Hamtown και John Hantz ίσως να στοιχειοθετούν μία απάντηση.

Η σχετικά γνωστή ιστορία της φάρμας Hamtown που αν και βρίσκεται στην πόλη του Hamtramck (πυκνοκατοικημένη πόλη θύλακας που περιβάλλεται από το Detroit και έχει ακολουθήσει σε μεγάλο βαθμό την ίδια πορεία με αυτό) είναι πολύ ενδεικτική για τις δυσκολίες που μπορεί να γεννούν τέτοιες είδους πρωτοβουλίες μέσα σε καθεστώς ακραίων οικονομικών. Δεν πάνε πολλά χρόνια, από τότε που μια ομάδα ενεργών πολιτών, κατόπιν συνεννόησης με τον τοπικό δήμαρχο της πόλης, κατάφερε να υιοθετήσει (μέχρι το 2017) ένα παρατημένο κομμάτι γης που άνηκε στο Δήμο και να το μετατρέψει σε αστική φάρμα. Ένας χώρος ο οποίος με τον καιρό από σκουπιδότοπος μεταμορφώθηκε σε τόπο παραγωγής λαχανικών και φρούτων διαθέσιμων δωρεάν σ’ όλους τους πολίτες, αλλά και σ’ ένα ζωντανό, κοινωνικό χωνευτήρι και τόπο συνάντησης. Ωστόσο, η επιχείρηση λουκάνικων-Kowalski που λειτουργούσε για χρόνια στο διπλανό οικόπεδο ένα εργοστάσιο, έκανε πρόταση στον Δήμο να αγοράσει την αστική φάρμα Hamtown και να την μετατρέψει σε parking ή σε bufferzone, σε μια δηλαδή ουδέτερη ζώνη. Η εκδήλωση του ενδιαφέροντος αυτού προέκυψε αφού πρώτα η οιωνεί Δήμαρχος Cathy Square είχε γνωστοποιήσει την πρόθεσή της να πουλήσει δημοτική γη για την συγκέντρωση πόρων για την εξίσου πτωχευμένη πόλη του Hamtramck.

Το πιο περίεργο στην ιστορία αυτή, που συνηθίζεται να αναφέρεται στα μέσα μαζικής επικοινωνίας ως μια ιστορία Δαβίδ -Γολιάθ, είναι ότι η Cathy Square, που δεν είναι ούτε καν δήμαρχος αλλά μάνατζερ έκτακτης ανάγκης, εμμέσως πήρε το μέρος της επιχείρησης Kowalski σπρώχνοντας τους υπεύθυνους της φάρμας να παρουσιαστούν σε μια δημοπρασία και να χτυπήσουν την προσφορά της επιχείρησης αλλαντικών. Προηγουμένως τους είχε υποχρεώσει να πληρώσουν ένα αρκετά μεγάλο ποσό για υπηρεσίες χρηματικής αποτίμησης που ξεπερνούσαν κατά πολύ τις οικονομικές τους δυνατότητες. μετά όμως απ την κινητοποίηση των πολιτών συγκεντρώθηκε το απαραίτητο χρηματικό ποσό μέσω crowdfunding έτσι ώστε οι κάτοικοι που είχαν εργαστεί και επενδύσει στη φάρμα να καταφέρουν να την ξανά-κερδίσουν (!) για να συνεχίσουν τις εργασίες τους.

Από την άλλη, η αλλαγή της νομοθεσίας ως προς τις χρήσεις δεν “βοηθάει” μόνο τους αστικούς μικροκαλλιεργητές του Ντιτρόιτ. Μόλις τον προηγούμενο χρόνο, η πολιτεία του Ντιτρόιτ, παρά τις αντιδράσεις, πούλησε αντί πινακίου φακής στον μεγαλοεπιχειρηματία John-Hantz μία τεράστια έκταση 1.500 δημόσιων οικοπέδων στα νότια της πόλης για τη δημιουργία της μεγαλύτερης αστικής φάρμας του κόσμου, όπως μεγαλόστομα διακήρυττε ο ιδιοκτήτης της στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Για τη συμφωνία που περιλαμβάνει τον καθαρισμό της περιοχής από τα εγκαταλειμμένα κτήρια καθώς και την πληρωμή των δημοτικών τελών για όλα τα οικόπεδα που αγοράστηκαν, ο ίδιος ο επιχειρηματίας υποστήριζε ότι ο Δήμος είναι σαν να έχει κερδίσει το λόττο. Από την άλλη, σε άλλο δημοσίευμα εκτιμούσε την επένδυσή του ως χαμηλού κόστους (lowcost) υψηλής απόδοσης (highreward) ενώ σε μια παλαιότερη συνέντευξη το 2010 έλεγε ότι “δεν υπάρχει σοβαρός λόγος να αγοράσει κανείς γη στο Detroit μιας και κάθε χρόνο γίνεται και φθηνότερη” αλλά και ότι “πρέπει να δημιουργήσουμε σπανιότητα – γιατί μέχρι να σταθεροποιηθεί η αγορά, δεν υπάρχει λόγος για τους επιχειρηματίες και άλλους να αγοράσουν γη.”

Ως εκ τούτου, οι αντιφάσεις που διαμορφώνονται στο πεδίο των αστικών καλλιεργειών στην πόλη του Ντιτρόιτ είναι εύγλωττες. Επιπρόσθετα, η συμμετοχή ενός διόλου ευκαταφρόνητου αριθμού πολιτών στο πεδίο των αστικών καλλιεργειών τις αναδεικνύουν ολοένα και περισσότερο σαν ένα σημαντικό πυλώνα όχι τόσο για την ίδια την επανεκκίνηση της πόλης αλλά περισσότερο για το πως θα διαμορφωθούν οι δυνάμεις των κυριότερων διεκδικητών της (stakeholders) στο μέλλον.

The age of the car was cute…

Από την άλλη, όπως μας λέει και το σύνθημα στο τοίχο του Ντιτρόιτ, η εποχή του αυτοκινήτου ήταν γλυκιά, τόσο γλυκιά όμως, που άφησε την πόλη χρεοκοπημένη και χωρίς μέσα μαζικής μεταφοράς. Αλλά πώς θα μπορούσε να έχει καλά οργανωμένα δημόσια μέσα μαζικής μεταφοράς η Πόλη-Βασίλισσα της ιδιωτικής μετακίνησης; Όσο κι αν ακούγεται περίεργο, τα τελευταία πενήντα χρόνια, η ιδιωτική μετακίνηση έχει αναχθεί ως η μοναδική επιλογή με αποτέλεσμα αρκετοί πολίτες, τόσο του κέντρου όσο και των προαστίων, πολύ συχνά, να έρχονται αντιμέτωποι με το αδιέξοδο να μην μπορούν να προσληφθούν σε δουλειές που βρίσκονται στα προάστια. Και τούτο  διότι δεν έχουν τρόπο να μεταφερθούν σε καθημερινή βάση από το κέντρο προς τα προάστια και τούμπαλιν. To Ντιτρόιτ παρεμπιπτόντως, είναι η πόλη της Αμερικής με τον μεγαλύτερο ρυθμό αύξησης νοικοκυριών χωρίς αυτοκίνητο.

Για να γίνει κατανοητό το πόσο σημαντικό είναι το ζήτημα της μετακίνησης αξίζει να προσθέσει κανείς οτι  κάποιοι υποστηρίζουν ότι οι σοβαρές φυλετικές διακρίσεις που ταλανίζουν εδώ και πολλές δεκαετίες την πόλη, θα μπορούσαν σε μεγάλο βαθμό να χτυπηθούν αντιμετωπίζοντας μόνο και μόνο το ζήτημα της μετακίνησης.  Το μόνο που έχει γίνει μέχρι σήμερα είναι ένα τραμ μονής κατεύθυνσης που κάνει βόλτες άδειο γύρω από το Ντιτρόιτ (DetroitPeopleMover). Ενώ τα λεωφορεία εξακολουθούν να είναι σε άθλια κατάσταση: με αρχαία οχήματα, αραιά δρομολόγια και πολλά κενά σε προσωπικό. Οι δε 36 γραμμές του τμήματος DDOT (Detroit Department of Transportation) και οι 43 γραμμές της αρχής SMART(Suburban Mobility Authority for Regional Transportation) αποτελούν τα δύο βασικά δημόσια συστήματα λεωφορείων που λειτουργούν ανεξάρτητα και δημιουργούν περισσότερα προβλήματα απ’ όσα υποτίθεται λύνουν.

Ωστόσο, μόλις το 2013 ξεκίνησε να λειτουργεί για πρώτη φορά η “Regional Strategy Authority”, μια επιβλέπουσα αρχή για συνολικότερα ζητήματα μετακίνησης στις περιοχές του Μάκομπ, Οακλάντ, Γουάστενο και Γουέιν. Μεταξύ άλλων, η αρχή αυτή έχει θέσει ως σκοπό τη λειτουργία τρένου που να συνδέει την πόλη του Ντιτρόιτ με τις παραπάνω  περιοχές καθώς και το αεροδρόμιο. Το τρένο αυτό (Mi-train) που θα μπει σε λειτουργία μέσα στα επόμενα δυο με τρία χρόνια, αφενός θα προσελκύσει κόσμο στο ιστορικό κέντρο της πόλης, αφετέρου θα κάνει προσιτές θέσεις εργασίας σε πολίτες που στην παρούσα φάση δεν μπορούν να διεκδικήσουν λόγω του ότι δεν έχουν αμάξι. Ενώ ένα σύστημα τρόλει (Woodward Avenue Detroit streetcars) που βρίσκεται σε εξέλιξη θα αναλάβει να ενώσει την υπάρχουσα κυκλική γραμμή του τραμ στο κέντρο της πόλης με τον προαστιακό. Πάντως, το άγχος των αρχών για να γεμίσει με κόσμο οι Downtown και Midtown της πόλης διαφαίνεται πολύ έντονα και από ένα μικρότερο σχέδιο (MConnector project) που λειτουργεί πιλοτικά και προσφέρει κάθε Παρασκευή και Σάββατο δωρεάν μετακίνηση των φοιτητών από την πανεπιστημιούπολη του Αν-Άρμπορ στην πανεπιστημίουπολη που βρίσκεται στο κέντρο του Ντιτρόιτ. Παίρνοντας έτσι την επιβεβαίωση, για ακόμα μια φορά, ότι οι αγαπημένοι χρήστες των αρχών των πόλεων για τα ιστορικά κέντρα είναι οι τουρίστες, οι φοιτητές και οι άνθρωποι που κάνουν επαγγελματικά ταξίδια.

Αλλά πώς αλλιώς θα μπορούσε να γεμίσει το ιστορικό και εμπορικό κέντρο από φοιτητές, τουρίστες και τη νέα τάξη των “παγκόσμιων” εργαζομένων που είναι συνεχώς με μια βαλίτσα στο χέρι και σαρώνουν πόλεις στις πέντε ηπείρους; Μα με τους πεζόδρομους! Δρόμοι υψηλής αστικής αξίας σε άμεση γειτνίαση με εμπορικούς δρόμους σχεδιασμένους για ποδήλατα και όλες τις σχετικές παροχές που εξυπηρετούν το νέο lifestyle. (που εδώ που τα λέμε, είναι πράγματι καλύτερο να είναι μόδα το ποδήλατο απ’ το τσιγάρο.)

IMG_0535

Το ρεύμα της πολεοδομίας του NewUrbanism (Νέα Αστικοποίηση) στις ΗΠΑ επιτάσσει την μετατροπή μεγάλων λεωφόρων του κέντρου σε πεζόδρομους. Ως εκ τούτου, και για το Ντιτρόιτ που γίνονται κάθε είδους πειράματα δεν πρέπει να εκπλήσσεται κανείς που μία πολύ κεντρική λεωφόρος  όπως η Ι-375  προτείνεται να γίνει πεζόδρομος. Το φράγμα που δημιουργεί, όχι μόνο στις περιοχές που χωρίζει αλλά και μεταξύ κομβικών σημείων της πόλης, όπως το πάρκο Λαφαγιέτ (Lafayette Park), την Ιστορική Ανατολική Αγορά (Park , Eastern Market) και το Επιχειρηματικό κέντρο της πόλης θα μπορούσε να γίνει λιγότερο ήπιο μετατρέποντας την αρχικά από λεωφόρο ταχείας κυκλοφορίας σε έναν κοινό δρόμο γειτονιάς και σε μια μελλοντική φάση σε πεζόδρομο. Ήρθε, λοιπόν, η ώρα οι λεωφόροι ταχείας κυκλοφορίας που στραγγίζουν από κόσμο τα κέντρα των Αμερικανικών πόλεων μεταφέροντάς τον στα προάστια να ανατραπούν για να ανοίξουν το δρόμο για ένα νέο μοντέλο κινητικότητας. Και το Ντιτρόιτ μοιάζει να θέλει να πρωτοστατήσει και σ’ αυτό το μέλλον και όχι άδικα.

Στο σημείο αυτό ολοκληρώνεται το  συνοπτικό κείμενο για το Ντιτρόιτ, που στόχος του ήταν αφενός να αφηγηθεί ένα μικρό κομμάτι της πρόσφατης πολεοδομικής ιστορίας της πόλης ύστερα από συνθήκες επέλασης οικονομικής βαρβαρότητας, αλλά κυρίως να σκιαγραφήσει έστω και με πολύ αδρές γραμμές κάποιους βασικούς άξονες, οι οποίοι δείχνουν πως μάλλον θα φέρουν το βάρος των κατευθύνσεων που θα πάρει το Ντιτρόιτ στο μέλλον. Και επειδή το παρελθόν ή το παρόν κάποιων πόλεων μπορεί πιθανότατα να είναι το μέλλον άλλων ας ελπίσουμε ότι θα έχουμε την τύχη να μη κοιτάζουμε στη σφαίρα του μέλλοντός μας το παρόν εκείνων των πρώτων, άτυχων(;) σπασμένων πόλεων.

*από ένα γκράφιτι του Ντιτρόιτ που παρατήρησα στο βίντεο Urban Roots

%d bloggers like this: