Tag Archive | Καλλιόπη Κατσικαβέλη

Ένας κήπος

Η Ιερά Οδός φέρει μια σημαντική ιστορική μνήμη, καθώς ακολουθεί την πορεία της πομπής των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Στην αρχαιότητα ξεκινούσε από την Ιερά Πύλη και κατέληγε στην Ελευσίνα, περνώντας μέσα από τον Ελαιώνα των Αθηνών. Αλλά και στους οθωμανικούς χρόνους, όταν το 1778 ο Χατζή Αλής Χασεκής έχτισε το νέο τείχος, η Γυφτόπορτα ή πόρτα του Μοριά (Οι επτά πύλες του τείχους του Χασεκή) ταυτίζεται χωρικά με την Ιερά Πύλη.
Σ’ αυτό το ειδυλλιακό τοπίο, εκτός των τειχών, είχε κτίσει ο βοεβόδας της Αττικής την οικία του. Και μετά την απελευθέρωση και τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτους, η Αμαλία το επέλεξε ως χώρο για να φτιάξει έναν από τους κήπους της.

01

Stademann, Άποψη της Ιεράς Οδού 1841. Δεξιά, το συγκρότημα του Μεταξουργείου και πάνω στον άξονα της |εράς Οδού, η οικία Χασεκή. Στο βάθος ο Ελαιώνας. Η εικόνα αυτή δεν διαφοροποιήθηκε παρά μόνο εκατό χρόνια μετά

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Περπατώντας σήμερα κατά μήκος της Ιεράς Οδού, στο ύψος του Γεωπονικού Πανεπιστημίου (πηγή: προσωπικό αρχείο)

Ο κήπος της Αμαλίας είναι το Κτήμα Χασεκή, που βρίσκεται μέσα στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο, στη συμβολή της Ιεράς οδού με τη Σπ. Πάτση. Σύμφωνα με τα κηποτεχνικά πρότυπα της εποχής, τμήματα αρχαιολογικών ευρημάτων τοποθετήθηκαν in situ κατά τη διαμόρφωσή του, δημιουργώντας ένα εξαιρετικό δείγμα κηποτεχνίας.

02

Ενσωματωμένες στο τοπίο αρχαιότητες (πηγή: προσωπικό αρχείο)

Διαμορφώθηκε ως βοτανικός κήπος και σ’ αυτόν είναι ενταγμένα (εκτός από στοιχεία της αρχαιότητας) η οθωμανική κρήνη του Χασεκή, καθώς και το πρώτο σιδερένιο θερμοκήπιο στην Ελλάδα, κατά τα πρότυπα του αντίστοιχου της εποχής στο Λονδίνο. Αποτελεί ένα δείγμα εξαιρετικής κηποτεχνίας, είναι ένας τόπος ιστορικός, ο οποίος μέσα στο αστικό αττικό τοπίο μπορεί να λειτουργήσει ως ορόσημο (landmark).

Η μεγάλη σημασία του κήπου, υπογραμμίζεται και από τη Χάρτα της Φλωρεντίας (ICOMOS & IFLA, 1981), όπου και προσδιορίζεται η έννοια του ιστορικού κήπου ως αρχιτεκτονικού δημιουργήματος και ο χαρακτηρισμός του ως μνημείου (άρθρο 1).

03

Η είσοδος στον κήπο (πηγή: προσωπικό αρχείο)

04

Η οθωμανική κρήνη του Χασεκή (πηγή: προσωπικό αρχείο)

05

Το πρώτο σιδερένιο θερμοκήπιο στην Ελλάδα, στα πρότυπα του αντίστοιχου αγγλικού της εποχής (πηγή: προσωπικό αρχείο)

06

Μικρά φυτώρια, όπως φαίνονται από ένα περιπατητή επί της Ιεράς Οδού (πηγή: προσωπικό αρχείο)

Τα ιστορικά στοιχεία του κήπου είναι από την ανακοίνωση στο 1st WSEAS Conference on Landscape Architecture, Algarve, Portugal, 11-13/05/2008, των: CHARKIOLAKIS NIKOLAOS, MIKELAKIS MANOS, PSALLIDA MARIA: «Landscape Architecture in the Recreational Parks and Botanical Gardens of Athens: a Historical Preview. The Cases of Royal Garden, Haseki’s Farm, Heptalophos and Zappeion Gardens».

Advertisements

Mια ψευδαίσθηση που με κάνει να ονειρεύομαι

Ο Κηφισός είναι ο κύριος ποταμός του αθηναϊκού πεδίου της Αττικής. Σε αυτόν εκβάλλουν όλοι οι άλλοι ποταμοί του λεκανοπεδίου, ο Ιλισός, ο Ηριδανός, ο Κυκλοβόρος και ο Σκίρος. Ξεκινούσε βόρεια, από τους πρόποδες της Πάρνηθας, με την κύρια πηγή του να βρίσκεται στο Μπογιάτι (σημερινή Άνοιξη), και άλλες δύο στο Φασίδερι (σημερινή Εκάλη) και τις λεγόμενες Τρινεμείς του Στράβωνος, περιοχή Αχαρνών. Μία από τις πηγές του ήταν και το γνωστό Κεφαλάρι της σημερινής Κηφισιάς. Περνούσε από τις θέσεις Χελιδονού και Κτυπητό, έφτανε στις σημερινές Τρεις Γέφυρες, τα Σεπόλια, την Κολοκυνθού και, διά μέσου του Μοσχάτου, κατέληγε στο Φάληρο. Κατά μήκος του και σε πλάτος που έφτανε μέχρι το Αιγάλεω και τον Υμηττό, σχηματιζόταν μια εύφορη κοιλάδα, γνωστή ως Ελαιώνας των Αθηνών, περίφημη ήδη από την αρχαιότητα. Η παραγωγή λαδιού ήταν μεγάλη και περιζήτητη όχι μόνο «σε όλο το Λεβάντε» αλλά και στην Ευρώπη.

1689

1689 – Τοπογραφικό της Ακρόπολης και σχηματική απεικόνιση της Αθήνας και του Πειραιά, με “ανάποδο” προσανατολισμό: ο βορράς είναι κάτω. Την πόλη περιβάλλουν οι ποταμοί Ιλισός και Κηφισός. Οξυγραφία από το έργο του George Wheler Voyage de Dalmatie, de Grece, et du Levant, 2vol., Amsterdam 1689, άγγλου που περιηγήθηκε μαζί με τον J. Spon την Ελλάδα.

Ο Ελαιώνας, μαζί με τα Μεσόγεια, ήταν οι παραγωγικές περιοχές της Αττικής μέχρι και τα μέσα του 20ού αι. Στα τελευταία χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας της χώρας, οι διηγήσεις των περιηγητών περιγράφουν ένα ειδυλλιακό τοπίο. Ο John Hobhouse, κάνοντας Ένα ταξίδι στην Αλβανία και άλλες επαρχίες της Τουρκίας στην Ευρώπη … έως την Κωνσταντινούπολη, μαζί με τον Λόρδο Βύρωνα, το 1809, γράφει: «οι σύγχρονοι Αθηναίοι […] μετρούν σχεδόν χίλιους κήπους στην περιφέρεια της μικρής τους περιοχής […] οι περισσότεροι από αυτούς βρίσκονται στη μακριά σειρά ελαιόδεντρων που αποτελούν το δυτικό όριο της πεδιάδας της Αθήνας».

Η εκμετάλλευση των νερών του Κηφισού έδωσε τη δυνατότητα σε όλες τις περιοχές του Ελαιώνα, εκτός από ελιά και αμπέλια, να αναπτύξουν και άλλες καλλιέργειες. Την εποχή της τουρκοκρατίας, η διαχείριση των υδάτων του κατά τη διάρκεια του έτους, ευνόησε τη δημιουργία των κήπων της Κολοκυνθούς και των Σεπολίων.

1837

Το 1837, στον χάρτη του J.A. Sommer, μηχανικού γεωγράφου της βαυαρικής αυλής, βλέπουμε καθαρά την έκταση που καταλαμβάνει ο Ελαιώνας, τα έλη των εκβολών Κηφισού και Ιλισσού, τα ερείπια του Σταδίου, και οι εξοχικές τοποθεσίες των Αμπελοκήπων, του Κολωνού, των Πατησίων. Έχει ήδη ξεκινήσει η διάνοιξη της Αθηνάς και της Ερμού, και η οικοδόμηση των Ανακτόρων.

Στη γνωστή απεικόνιση της Αθήνας «Panorama von Athen» του Ferdinand Stademann, το 1841, στο βάθος κυριαρχεί ο Ελαιώνας.

1841

Η ανοικοδόμηση της νέας πρωτεύουσας, δεν αλλοίωσε το χαρακτήρα των περιοχών «εκτός των τειχών»: παρέμειναν αγροτικές, όπως μπορούμε να δούμε σ’ αυτήν τη φωτογραφία από το 1858 της περιοχής της σημερινής Ομόνοιας, από την έκθεση «Μεταμορφώσεις των Αθηνών. Φωτογραφικό Οδοιπορικό 1839-1950» που έγινε πρόσφατα στο Μουσείο Ηρακλειδών. Στο βάθος διακρίνεται καθαρά ο Ελαιώνας.

1858

Κατοικώ σε αυτήν την περιοχή, του Ελαιώνα, τα περισσότερα χρόνια μου. Τώρα τελευταία όμως βλέπω σε κάθε ελιά που συναντώ στον δρόμο, ή ακόμη και σε αυτές που πολλοί πλέον φυτεύουμε στα υποκατάστατα κήπων που φτιάχνουμε στα μπαλκόνια μας, κομμάτια από τη συνέχεια της ιστορίας. Κι ας είναι και μια ψευδαίσθηση, μου φτάνει που μπορώ να ονειρεύομαι και να φαντάζομαι ότι κάποτε εδώ υπήρχε ένα κατάφυτο λεκανοπέδιο, με κήπους που ήταν, όπως γράφει ο Ed. Dodwell: «γεμάτοι από μεγάλες πορτοκαλιές και λεμονιές και ρόδια, αμύγδαλα, σύκα και διάφορα φρούτα, τα οποία από το άφθονο νερό και το εύφορο έδαφος γίνονται μεγάλα και τέλεια».

1905

1905 Η Γέφυρα της Κολοκυνθούς, από εκεί περνούσε ο Κυκλοβόρος για να εκβάλλει στον Κηφισό. Σήμερα είναι η πλατεία Μεταξουργείου

Στην εποχή που ζούμε, δεν μπορώ παρά να ονειρεύομαι την υλοποίηση των ψευδαισθήσεων.

Οι επτά πύλες του τείχους του Χασεκή

Το 1778, ο Χατζή Αλής Χασεκής έχτισε ένα οχυρωματικό τείχος, που σχεδόν πατούσε στα υπολείμματα του Θεμιστόκλειου (479 π.Χ., αμέσως μετά τη μάχη των Πλαταιών). Το τείχος περιέβαλλε τη μεγάλη πόλη της Αθήνας και όλη η περιοχή εκτός των τειχών είχε χαρακτήρα αγροτικό, με περιβόλια και χωράφια, μια σημαντική ενδοχώρα με μεγάλους παραγωγικούς χώρους, όπως τα Μεσόγεια και ο Ελαιώνας, εντός των οποίων υπήρχαν μικρές οικιστικές εγκαταστάσεις, κυρίως καλλιεργητών.

Το τείχος του Χασεκή με σημειωμένες τις επτά πύλες και τις βιοτεχνικές δραστηριότητες (υπόβαθρο: Μπίρης)

Το τείχος είχε επτά πύλες, οι οποίες αποτελούσαν σημείο συνάντησης των πολλών αγροτικών δρόμων που συνέδεαν την ενδοχώρα με την πόλη. Είναι εντυπωσιακό ότι οι περισσότεροι από αυτούς υπάρχουν ακόμη και σήμερα, όπως για παράδειγμα η Μεσογείων, η Λιοσίων, η Πειραιώς και η Ιερά Οδός.

Στη βόρεια πλευρά του τείχους, ήταν η Μενιδόπορτα ή Αγίων Αποστόλων. Εκεί κατέληγαν οι δρόμοι από τα Λιόσια και το Μενίδι, δηλαδή η Αχαρνών και η Λιοσίων. Η τελευταία οδηγούσε και στα Σεπόλια, μέσω μίας διακλάδωσης, της Σεπολίων, στο ύψος της σημερινής πλατείας Αττικής. Το Μενίδι, τα Λιόσια και τα Σεπόλια ήταν μερικά από τα χωριά της μεγάλης περιοχής του Ελαιώνα. Η πύλη βρισκόταν στο σημείο συνάντησης της οδού Στρέιτ με την πλατεία Δημαρχείου.

Πύλη Αγίων Αποστόλων

Συνεχίζοντας ανατολικά βρίσκουμε την Μπουμπουνίστρα ή Μεσογείτικη, στη συμβολή των οδών Όθωνος με Β. Σοφίας, περίπου εκεί όπου βρίσκεται σήμερα η αφετηρία του τραμ.

Η Πόρτα της Μπουμπουνίστρας ή Μεσογείτικη Πόρτα (Edward Dodwell)

Ήταν κατασκευασμένη από τρεις μαρμάρινες στήλες από το Αδριάνειο υδραγωγείο και έφερε λατινική επιγραφή. Όπως φαίνεται και από το όνομά της εδώ κατέληγαν οι δρόμοι από τα Μεσόγεια, αλλά επίσης και την Κηφισιά, την Πεντέλη και τον Μαραθώνα. Η δεύτερη ονομασία της προήλθε από τον ήχο του νερού που έτρεχε από την ομώνυμη οθωμανική πηγή που βρισκόταν εκεί.

Ακολουθεί η Καμαρόπορτα ή Πύλη της Βασιλοπούλας, που δεν είναι άλλη από την πύλη του Αδριανού, η οποία είχε ενσωματωθεί στον οχυρωματικό περίβολο. Στο σημείο εκείνο κατέληγαν οι δρόμοι από το Παγκράτι και τη Βουλιαγμένη.

Η Καμαρόπoρτα ή Βασιλού. (Edward Dodwell)

Προχωρώντας συναντούμε την Αρβανίτικη, που συνδέει το παλιό Λιμάνι ή Ξηροτήγανο, δηλαδή το Φάληρο, με την πόλη. Πήρε το όνομά της από την ομώνυμη γειτονική συνοικία της Πλάκας.

Η Αρβανίτικη Πόρτα

Στη ΒΔ πλευρά της Ακρόπολης βρίσκεται ο εντυπωσιακός φράγκικος πύργος που είναι η Πύλη του Κάστρου.

Η Πύλη του Κάστρου

Τέλος, ο Πειραιάς συνδέεται με δύο πύλες: την Πύλη του Μανδραβίλη ή Δρακόπορτα και τη Γυφτόπορτα ή Πύλη του Μοριά. Η πρώτη παίρνει το όνομά της από το παλιό όνομα του λιμανιού «Πόρτο Λεόνε», ενώ η δεύτερη από τη μεγάλη συγκέντρωση αθίγγανων που ήταν εγκατεστημένοι στην περιοχή (Άγιοι Ασώματοι) και εξασκούσαν επαγγέλματα που συνδέονταν με τις μεταφορές.

Πύλες Γυφτόπορτα και Μανδραβίλη

Tο 1835, το τείχος γκρεμίστηκε, οι δρόμοι όμως έμειναν…

 

 

%d bloggers like this: