Tag Archive | αποκατάσταση

Τα νέα… διατηρητέα της Θεσσαλονίκης

Διατηρητέα οικοδομή, είναι δυνατόν να μην ξεχωρίζει μέσα κι έξω; θυμάμαι να λέω με περίσσια περηφάνια σε όποιον επισκεπτόταν το σπίτι όπου έχω την τύχη να μένω τα τελευταία χρόνια… Πριν από λίγες μέρες μια θυροκολλημένη ανακοίνωση στην είσοδο της πολυκατοικίας με έπιασε ελαφρώς εξαπίνης.

«Χαρακτηρισμός μεμονωμένων κτιρίων εντός του “Ιστορικού Τόπου” ως διατηρητέων μνημείων»

Τα νέα διατηρητέα της πόλης

Τα νέα διατηρητέα της πόλης

 

Η οικοδομή μου, λοιπόν, μαζί με άλλες περίπου 200 μεμονωμένες οικοδομές και σύνολα κτιρίων-καταστημάτων πρόκειται πολύ σύντομα να χαρακτηρισθούν διατηρητέα. Εξαιρετική πρωτοβουλία, ιδιαίτερα αν λάβει κανείς υπόψη του και την περίοδο που βρισκόμαστε, να δοθεί αυτή η σημασία, η πρέπουσα και καθυστερημένη κακά τα ψέμματα σημασία, σε ορισμένα αξιόλογα κτίρια της πόλης.

Στην επίσημη σελίδα του Δήμου μπορούν ιδιοκτήτες αλλά και λοιποί ενδιαφερόμενοι να ενημερωθούν για τους λόγους για τους οποίους το κάθε κτίριο θεωρείται ικανό να φέρει τον τίτλο του διατηρητέου.

Τα προτεινόμενα κτίρια χτίστηκαν μετά την πυρκαγιά του 1917, μια ημερομηνία ορόσημο για την ιστορία της πόλης. Τα περισσότερα παραδείγματα φέρουν εκλεκτικιστικά στοιχεία, αλλά και χαρακτηριστικά άλλων μεταγενέστερων ρυθμών της σύγχρονης ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής, όπως η Art Deco και η μοντέρνα αρχιτεκτονική. Τρούλοι, στοές, καμπυλωμένοι εξώστες, καθαρές γεωμετρίες και συμμετρίες, φουρούσια, μεταλλικά κιγκλιδώματα, έρκερ, οριζοντιότητες, κατακορυφότητες, προεξέχοντα γείσα, εξωστόθυρες, γλυπτικοί διάκοσμοι… Η πόλη ξαφνικά άρχισε να γεμίζει με ζωντανά παραδείγματα όλης της ιστορίας της αρχιτεκτονικής που σπουδάσαμε.

Π. Μελά 21 (προσωπικό αρχείο)

Π. Μελά 21 (προσωπικό αρχείο)

Λ.Νίκης 15

Λ. Νίκης 15 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 59 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 59 (προσωπικό αρχείο)

Αλ. Σβώλου 11 (προσωπικό αρχείο)

Αλ. Σβώλου 11 (προσωπικό αρχείο)

Ζεύξιδος 7 & Παύλου Μελά (προσωπικό αρχείο)

Ζεύξιδος 7 & Παύλου Μελά (προσωπικό αρχείο)

Πρακτικά όμως ο χαρακτηρισμός του διατηρητέου τι σημαίνει; Πώς θα υλοποιηθεί αυτή η πολυπόθητη «προστασία» τους; Μέσω ειδικών όρων και περιορισμών δόμησης θα υλοποιηθούν επεμβάσεις για την αποκατάσταση τυχών στοιχείων που αλλοιώθηκαν με την πάροδο του χρόνου, θα απομακρυνθούν στοιχεία που θίγουν τον χαρακτήρα των όψεων των κτιρίων, θα αναδειχθούν όσα στοιχεία αποκαλύπτουν την κατασκευαστική λογική της εκάστοτε εποχής, και όλες οι εσωτερικές τροποποιήσεις θα πρέπει να πραγματοποιηθούν με μεθόδους και υλικά που να καθιστούν τις αλλαγές αναστρέψιμες.

Καρόλου Ντηλ 19 (προσωπικό αρχείο)

Καρόλου Ντηλ 19 (προσωπικό αρχείο)

Αλ.Σβώλου 9 (προσωπικό αρχείο)

Αλ.Σβώλου 9 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 79 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 79 (προσωπικό αρχείο)

Παύλου Μελά 46 (προσωπικό αρχείο)

Π. Μελά 46 (προσωπικό αρχείο)

Πολλά από τα προτεινόμενα προς χαρακτηρισμό κτίρια της λίστας είχαν επισημανθεί ως αξιόλογα από την ΕΠΑ (Επιχείρηση Πολεοδομικής Ανασυγκρότησης) το 1983, αλλά δυστυχώς καμία ενέργεια προστασίας τους δεν πραγματοποιήθηκε. Μένει τώρα να δούμε τη διάθεση των ιδιοκτητών να συμμετάσχουν σε αυτή την πρωτοβουλία, ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι κατεδαφίσεις αξιόλογων κτιρίων εξαιτίας της όχι μόνο ατομικής αλλά και κοινωνικής αδιαφορίας μας.

Π. Μελά 22 (προσωπικό αρχείο)

Π. Μελά 22 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 81 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 81 (προσωπικό αρχείο)

Π.Π.Γερμανού 26

Π.Π.Γερμανού 26 (προσωπικό αρχείο)

Κούσκουρα 7 (προσωπικό αρχείο)

Κούσκουρα 7 (προσωπικό αρχείο)

Αλ. Σβώλου 15 (προσωπικό αρχείο)

Αλ. Σβώλου 15 (προσωπικό αρχείο)

Λ. Νίκης 35 (προσωπικό αρχείο)

Λ. Νίκης 35 (προσωπικό αρχείο)

Π. Π. Γερμανού 37 (προσωπικό αρχείο)

Π. Π. Γερμανού 37 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 83 (προσωπικό αρχείο)

Τσιμισκή 83 (προσωπικό αρχείο)

Advertisements

Μεγάλοι και Μικρότεροι Αστικοί Θησαυροί

Το κείμενο που ακολουθεί είναι η μετάφραση ενός εκτενή σχολιασμού της Ισπανίδας κριτικού τέχνης και δημοσιογράφου Anatxu Zabalbeascoa που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα El País στις αρχές του τρέχοντος μήνα. Ενώ ο σχολιασμός της ξεκινά με την προστασία ιστορικών στοιχείων αστικού εξοπλισμού στις Ισπανικές πόλεις συνεχίζει αναφέροντας αρκετές από τις επικρατούσες απόψεις για τις πολιτικές διατήρησης που ακολουθούνται στη χώρα της. Οι εν λόγω πολιτικές και απόψεις συγκεντρώνουν μεγάλο ενδιαφέρον καθώς τα τελευταία χρόνια στην Ισπανία, με τον κορεσμένο κατασκευαστικό κλάδο, έχουν φουντώσει οι συζητήσεις για τη διατήρηση και την επανάχρηση του υπάρχοντος υπερδιογκωμένου κτιριακού αποθέματος.

Το κείμενο όμως είναι ενδιαφέρον όχι μόνο γιατί μεταφέρει τις απόψεις μιας γειτονικής ευρωπαϊκής χώρας του Νότου με βαριά κατασκευαστική βιομηχανία, γύρω από το ζήτημα της διατήρησης και επανάχρησης των υφιστάμενων κτηρίων, αλλά κυρίως γιατί η γράφουσα ξεδιπλώνει το σκεπτικό της παίρνοντας ως παράδειγμα ένα εξαιρετικά εμβληματικό σύμπλεγμα κτηρίων της Μαδρίτης, αυτό του συγκροτήματος Καναλέχας. Το συγκρότημα Καναλέχας που βρίσκεται στην καρδιά της Μαδρίτης απαρτίζεται από 6 διατηρητέα κτίρια που άλλοτε στέγαζαν σημαντικές ισπανικές τράπεζες και που τώρα έχουν μεταφερθεί μακριά από το κέντρο της πόλης. Ωστόσο, κατόπιν των επεμβάσεων, τα κτίρια αυτά θα μετατραπούν σ’ ένα ενιαίο συγκρότημα όπου, στον πρώτο όροφο θα λειτουργεί ένα εμπορικό κέντρο, στους ενδιάμεσους ένα πεντάστερο ξενοδοχείο ενώ στους τελευταίους υπερπολυτελείς κατοικίες. Σημειωτέον ότι στο χρυσό οικοδομικό τετράγωνο όπως συνηθίζεται να λέγεται, θα στεγαστεί άμεσα και το νέο κατάστημα της Αpple και μάλιστα, στην πιο στενή πλευρά του, ακριβώς στο σημείοι που εφάπτεται στην πλατεία Ντελ Σολ.

2014-02-20-099

Το κείμενό της έχει επίσης ενδιαφέρον γιατί επεκτείνεται στην έννοια της διατήρησης σε αυτές καθ’ εαυτές τις χρήσεις των κτιρίων, που παίζουν καθοριστικό ρόλο στη δημιουργία της ταυτότητας των πόλεων και γιατί τέλος δίνει σημασία στο μικρό, στον “ασήμαντο” αστικό εξοπλισμό που όμως σε αρκετές περιπτώσεις έχει συμβάλει αποφασιστικά στη διαμόρφωση του χαρακτήρα πολλών γνωστών μας πόλεων. Δεν νομίζω ότι υπάρχει βιβλίο εκμάθησης αγγλικών της γενιάς μου (80) χωρίς έστω μια εικόνα του κόκκινου τηλεφωνικού θαλάμου του Λονδίνου. Για τον εξοπλισμό αυτόν που μόνο πολύ πρόσφατα στην Ελλάδα ξεκίνησε να υπάρχει ένα δειλό ενδιαφέρον – κυρίως μετά τον Διαγωνισμό για το Παγκάκι της Αθήνας το 2010 και τον τρέχοντα αντίστοιχο διαγωνισμό που προκήρυξε τελευταίως ο Δήμος του Βόλου έστω και εντός προεκλογικής περιόδου.

Στο τέλος του κειμένου προσθέτω την κλασική ταινία “Λα Καμπίνα” (ο τηλεφωνικός θάλαμος) στην οποία αναφέρεται η επιφυλλιδογράφος καθώς τυχαίνει να είναι μία από τις αγαπημένες μου ισπανικές ταινίες. 

Αστικοί θησαυροί του χθές

Τι κοινό έχουν οι είσοδοι του μετρό του Παρισιού του Έκτορ Γκιμάρ, οι τηλεφωνικοί θάλαμοι του Ηνωμένου Βασιλείου και τα φωτιστικά-παγκάκια στη λεωφόρο της Γκράσια στη Βαρκελώνη που λανθασμένα αποδίδονται στον Γκαουντί; Όλα αυτά τα στοιχεία αρχικά προκάλεσαν κατάπληξη και όλα τους κατέληξαν να μετατραπούν σε σύμβολα της πόλης στην οποία ανήκαν. Έτσι, η αντίδραση που προκάλεσαν όταν άρχισαν να τοποθετούνται, στις αρχές του 20ου αιώνα, έχει μετατραπεί σήμερα σε επαγρύπνηση για τη διατήρησή τους. Υπολογίζονται σε εκατομμύρια οι τουρίστες που κάθε χρόνο φωτογραφίζονται σ’ ένα από τα 32 φωτιστικά – παγκάκια που απομένουν. Η μυθική φράση “ Φαλκές θα σε κρεμάσουμε από το ίδιο σου το φωτιστικό” θυμίζει την κατακραυγή που υπέστη ο δημιουργός τους, ο αρχιτέκτονας του δήμου της Βαρκελώνης Πέρε Φαλκές ι Ουπρί, το 1906. Παρ’ όλ’ αυτά, στην παρούσα φάση, τα εν λόγω παγκάκια προστατεύονται, και εκτός από το να φωτίζουν και να προσφέρουν κάθισμα, θυμίζουν στον επισκέπτη ότι ο βαρκελονέζικος μοντερνισμός επεκτείνεται και πέρα από τον Γκαουντί. Η ιστορία αυτού του αστικού στοιχείου (συμπεριλαμβανομένης της επανερμηνείας του ως φωτιστικό – ζαρντινιέρα το 1974) είναι ένα παράδειγμα του πως συμβιώνει η αρχιτεκτονική κληρονομιά με την εξέλιξη της πόλης. Αλλά τα πράγματα δεν συμβαίνουν πάντα έτσι.

Farola_Falqués_Barcelona

Η “σοκολατοποιία” του Φαργάς, που άνοιξε τις πόρτες της το 1827, θα πρέπει να κλείσει στο τέλος του χρόνου όταν θα λήξει το συμβόλαιο ενοικίασης της και οι ιδιοκτήτες του κτηρίου όπου στεγάζεται θα τη μετατρέψουν σε εμπορικό κέντρο. Ο δήμαρχος Χαβιέ Τρίας υποσχέθηκε πριν λίγες μέρες να προστατέψει τα εμπορικά καταστήματα με ξεχωριστό χαρακτήρα, αλλά αφού πρώτα είχε πρόλαβει να αδειοδοτήσει το εν λόγω εμπορικό κέντρο. Περιέργως, τα λιγότερο συντηρητικά κόμματα PSC (Partido Socialista de Catalunya), IC (Partido Comunista) και το ΕRC (Izquierda Republicana de Cataluña) εναντιώθηκαν στο σχέδιο αυτό. Και εκτός αυτού, θα κλείσουν και άλλα εμβληματικά καταστήματα – όπως το ζαχαροπλαστείο Κολμένα ή το παντοπωλείο του Κíλεθ.

Τα άλλοτε συκοφαντημένα παγκακια-φωτιστικά του Φαλκές σήμερα αποτελούν σύμβολο της Βαρκελώνης. Ο πρώτος βρετανικός τηλεφωνικός θάλαμος, σχεδιασμένος από τον Σερ Γκιλ Γκιλμπερτ Σκοτ το 1924, δεν ήταν κόκκινος. Βάφτηκε έτσι για να γίνει περισσότερο ευδιάκριτος. Και συνέχιζε να αλλάζει μες στην πορεία του χρόνου μέχρι που έγινε αντιληπτό ότι μόλις που απέμεναν λίγα αυθεντικά δείγματα ενός στοιχείου εμφανώς ασήμαντου εντούτοις, όμως, εμβληματικού. Σήμερα υπάρχουν αυθεντικοί θάλαμοι στη Βασιλική Ακαδημία του Λονδίνου και στο ΜΙΤ (Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης) της Βοστώνης. Αλλά όταν εμφανίστηκε η νομοθεσία προστασίας τους, ένας μεγάλος αριθμός τους είχε ήδη εξαφανιστεί στο δρόμο προς τη δημοπρασία. Κάτι παραπλήσιο συνέβη και στο Παρίσι. Από τις 141 Αρτ Νουβό εισόδους του μετρό -σύλληψης του Γκιμαρ, μόλις που απομένουν οι 86, συμπεριλαμβανομένης αυτής που βρίσκεται στη συλλογή του ΜόΜα και χωρίς να υπολογιστεί η εισόδου του Σατελέτ, ένα αντίγραφο που ανεγέρθηκε το έτος 2000 και που σε κάνει να αναρωτιέσαι: Τι μας ωθεί στο να καταστρέφουμε το γνήσιο και κατόπιν να προσπαθούμε να το αναστήσουμε σαν απομίμηση;

Η αμφισημία που επικρατεί, κατά την στιγμή που προσδιορίζεται ο βαθμός προστασίας που προβλέπεται γι αυτά τα στοιχεία, διευκολύνει την επιδείνωσή τους. Προστατεύονται κτήρια και κήποι, αλλά όχι φωτιστικά: τα μέρη που διατηρούνται εξαρτώνται εξ ολοκλήρου από το σε ποιον ανήκουν. Και είναι πολύ λίγα τα ακίνητα που εν τέλει αποφασίζεται να προστατευθούν πλήρως. Εντούτοις, ακόμα και αυτοί που δεν ενδιαφέρονται για τη πολιτιστική διάσταση θα ήταν καλό να δείξουν κάποια προσοχή στην οικονομική διάσταση. Ένας θάλαμος μπορεί να φαίνεται μικρό ζήτημα, αλλά τι επισκέπτονται οι τουρίστες όταν ήδη έχουν επισκεφτεί τη Χιράλδα* και τον καθεδρικό του Σαντιάγκο της Κομποστέλας;

Η πολιτιστική κληρονομιά της μικρής αστικής κλίμακας συνεισφέρει περισσότερο από το μνημειώδες στην ποικιλία των δρόμων. Προστατεύεται δε σε κοινωνίες με συνείδηση της πολιτιστικής κληρονομιάς όπως η ιταλική, σε πόλεις με ελάχιστα αστικά αγαθά όπως οι βορειοαμερικανικές ή σε πόλεις με μικρές πιθανότητες ανακαίνισης όπως οι πορτογαλικές ή οι τσέχικες. Και η προστασία της δείχνει το επίπεδο του πολιτισμό.“ Η παρουσία διαφορετικών χρονικών περιόδων στην πόλη εμπλουτίζει το αστικό περιβάλλον” υποστηρίζει ο αρχιτέκτονας Μανόλο Γκαγιέγο, υπεύθυνος για την αποκατάσταση του μουσείου των Καλών Τεχνών στην Λα Κορούνια. Εκτός από το να φροντίζουμε αυτό που αξίζει να φροντίζεται, δεν χρειάζεται να προσελκύουμε τον τουρισμό με μεγαλειώδεις κινήσεις αλλά να προσπαθούμε να τον κάνουμε να επιστρέφει. Μία πόλη φτιαγμένη με πολλά επίπεδα είναι όπως ένα καλό βιβλίο ή μια καλή ταινία, επιτρέπει πολλαπλές αναγνώσεις, σου επιτρέπει να την ξαναδείς από την αρχή.

Πέρα από μια νομοθεσία -που μπορεί ο καθένας να την ερμηνεύσει όπως θέλει, η προστασία της ιστορικής κληρονομιάς είναι ένα ζήτημα δύσκολο καθώς κάθε Δημαρχείο έχει το δικό του κατάλογο Αγαθών Πολιτιστικού Ενδιαφέροντος και επιπλέον – και εδώ βρίσκεται το κλειδί – εφαρμόζει το δικό του κριτήριο που ανα πάσα στιγμή μπορεί να το αλλάξει. Έτσι, οι κατάλογοι θεσπίζουν διαφορετικά επίπεδα προστασίας (ολική, μερική, περιβαλλοντική…) και μεγάλο μέρος των στοιχείων εικόνας της πόλης (φωτιστικά, κάγκελα, επιγραφές, πλακόστρωτα ή περίπτερα) ξεφεύγουν απ’ αυτές τις ερμηνείες. Σ’ αυτήν την ποικιλία των ερμηνειών τα μεμονωμένα στοιχεία μπορούν να μείνουν χωρίς προστασία. Ας σκεφτούμε τα χυτά κίτρινα ταχυδρομικά κουτιά: πόσα απ’ αυτά είδατε να εξαφανίζονται από τη γειτονιά σας; Θα ήταν δυνατό να βρούμε σήμερα έναν θάλαμο όπως αυτόν που κλείστηκε ο Χοσέ Λουίς Λόπεθ Βάσκεθ στην ομώνυμη ταινία που σκηνοθέτησε ο Αντόνιο Μερθέρο το 1972; Αν η προστασία είναι αποσπασματική και αυθαίρετη, πώς θα μπορούσαν να συμβαδίσουν η πολεοδομική μνήμη, η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς και η ζωή στα κτήρια του κέντρου;

Ο αρχιτέκτονας Κάρλος Λαμέλα,είναι αυτός που υπέγραψε το Τ4 (Terminal 4) στο Μπαράχας και τώρα εργάζεται στο σχεδιασμό του συγκροτήματος Καναλέχας – στη μετατροπή διαφόρων ιστορικών κτηρίων σε ένα εμπορικό κέντρο με ξενοδοχείο ακριβώς δίπλα στην Πουέρτα ντελ Σόλ (Η πύλη του Ήλιου) της Μαδρίτης. Ο Λαμέλα θεωρεί ότι δεν είναι δυνατό να προστατευτεί η πολιτιστική κληρονομιά όταν δεν της δίνεται κάποια χρήση: Είτε θα είμαστε επαρκώς ευέλικτοι για να φροντίσουμε να μη λειτουργεί η προστασία σαν ανυπέρβλητο εμπόδιο, είτε πολλά κτήρια θα πεθάνουν”. Αν και η μελέτη του θα προκαλέσει την εξαφάνιση ενός μεγάλου αριθμού βιτρίνων, κάγκελων, θυρών και κορνιζών, θεωρεί ότι η χρήση είναι που προστατεύει τα ακίνητα και διατείνεται ότι αν το τέμενος της Κόρδοβας δεν είχε μετατραπεί σε χριστιανικό καθεδρικό ναό, σήμερα δεν θα υπήρχε.

Τα κιγκλιδώματα, οι επιγραφές ή τα ταχυδρομικά κουτιά έχουν επίσης ένα μεγάλο τουριστικό ενδιαφέρον. Εντούτοις, ο αρχιτέκτονας Αλμπέρτο Τεγερία, ειδικός σε ζητήματα ιστορίας, υποστηρίζει ότι το 99% των παλαιών κτηρίων μπορεί να συνεχίζει να χρησιμοποιείται χωρίς να υπάρχει η ανάγκη να καταστραφεί η πολιτιστική του αξία. Υποστηρίζει δε, πως “ Η ανάγκη της ανακαίνισης συχνά δεν υποτάσσεται στην παλαιότητα των ακινήτων αλλά περισσότερο σε κερδοσκοπικά κριτήρια”. Και μας δίνει ακριβώς το παράδειγμα του μελλοντικού συγκροτήματος του Καναλέχας στην καρδιά της Μαδρίτης. Εξηγεί επίσης ότι μετά την μετακόμιση στα προάστεια της έδρας των τραπεζών που βρίσκονταν στα κτήρια αυτά “αρκούσε να συλλέξει κανείς τις παραχθείσες υπεραξίες από την επανεκτίμηση της αξίας των οικοπέδων στο κέντρο της πόλης”. Και ότι “ήδη πριν να ξεσπάσει η φούσκα των ακινήτων η τράπεζα του Σαταντέρ διαπραγματεύτηκε την πώληση του εν λόγω οικοδομικού τετραγώνου ξεκινώντας μ’ ένα πλάνο πολύ πιο προστατευτικό από το τρέχον (που το είχε πραγματοποιήσει ο Ραφαέλ ντε λα Οθ)”. Εντούτοις, όταν η επιχείρηση αυτή ανακόπηκε “καθώς η τράπεζα δεν ήθελε να απορρίψει την αξία που είχε αποδοθεί στο συγκρότημα κίνησε ουρανό και γη για να της επιτραπεί η ανακαίνιση του οικοδομικού τετραγώνου, προσθέτοντας ορόφους και καταστρέφοντας το εσωτερικό”.Έχει περάσει ένας χρόνος από τότε που η Τράπεζα Σανταντέρ πούλησε αυτήν την πολιτιστική κληρονομιά για 215 εκατομμύρια ευρώ στον όμιλο επιχειρήσεων Βιγιάρ Μιρ. Είχε κέρδος 85 εκατομμύρια ευρώ αλλά θυσίασε μια ανεπανάληπτη συλλογή από βιτρώ, βιτρίνες, κίονες, πόρτες και κιγκλιδώματα.

canalejas_reforma_el País

Αν και είναι πιθανό ένα νέο εμπορικό κέντρο να αναζωογονεί μία περιοχή, το να καταστρέφει κανείς την πολιτιστική του κληρονομιά έχοντας ως μέσο αλλαγές στον κατάλογο αφαιρεί κύρος από την πόλη, την αρχιτεκτονική της και το Δήμο που το επιτρέπει. Το δημοτικό συμβούλιο της Μαδρίτης ήταν αυτό που άλλαξε το καθεστώς της προστασίας του εσωτερικού των κτηρίων αυτών θεωρώντας “κατεστραμμένο από τις αλλαγές εξαιτίας της χρήσης” αυτό που ο Τεγιερία χαρακτηρίζει σήμερα ως “αστικό θησαυρό”. Μία τόσο διαφορετική ερμηνεία μας δείχνει ξεκάθαρα ότι η συζήτηση του πώς θα ενώσουμε την προστασία της πολιτιστική κληρονομιάς με τη νέα ζωή των κτηρίων σε συμφωνία με την προστασία της Δημόσιας Περιουσίας φαίνεται να ξεπερνάει τα οικονομικά κριτήρια. Πώς να τηρήσουμε τις αποστάσεις; Πώς να κάνουμε το μακροπρόθεσμο στις πόλεις να αντισταθεί στη γρήγορη ευχαρίστηση τόσων χρεοκοπημένων δήμων; Ο αρχιτέκτονας Ενρίκε Μπαχαρντί, που πραγματοποίησε το Ειδικό Πλάνο Προστασίας και Επανακατοίκισης του Σαντιάγο ντε Κομποστέλα και που στην παρούσα φάση ηγείται της ομάδας που αναθεωρεί τον κατάλογο της Μαδρίτης, εξηγεί ότι τα τελευταία 30 χρόνια της διατήρησης της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς ήταν εξαρτημένα από την ριζική απόρριψη των πολιτικών αδιάκριτης κατεδάφισης που επιβλήθηκαν μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου σ’ όλη την Ευρώπη.

Απέναντι στη διατήρηση αυτού που έχει “αρκετή παλαιότητα”, προτείνει να αξιολογήσουμε τη σχέση μεταξύ του κτηρίου και της πόλης έτσι ώστε να εισάγουμε βελτιώσεις στα ακίνητα των ιστορικών συνοικιών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο Μπαχαρντί συνηγορεί υπέρ της ενίσχυσης της χαλαρότητας. Εντούτοις, υπάρχουν γεγονότα όπως για παράδειγμα το ότι σε μερικούς κατάλογους Αγαθών Πολιτιστικού Ενδιαφέροντος, οι γυμνές κατασκευές, προάγγελοι του μοντερνισμού κρίνονται ως μικρής αξίας, που απεικονίζουν την απουσία προστασίας για την μοντέρνα αρχιτεκτονική. Αυτό επέτρεψε το 1999, την εξαφάνιση ενός έργου, τόσο εξέχοντος όσο η Παγόδα του Μιγέλ Φισάκ που χτίστηκε στη Μαδρίτη το 1965. “ Εδώ τέθηκαν τα 100 χρόνια ως κανόνας για την ελάχιστη παλαιότητα και όλα τα ακίνητα της Βασιλείας του Αλφόνσο του 13ου ή του μοντερνισμού έμειναν χωρίς προστασία” όπως μας εξηγεί ο Τεγιερία.

Ο Μπαχαρντί πιστεύει ότι “σχεδόν οποιαδήποτε χρήση είναι συμβατή με την προστασία του ακινήτου”. Ο κανονισμός για τον έλεγχο της πολιτιστικής κληρονομιάς και οι κατάλογοι διατρέχoυν το διπλό κίνδυνο να “γραφειοκρατικοποιήσουν” τις διαδικασίες εξυγίανσης και να τις μετατρέψουν σε σουρωτήρι. Πώς; Επιτρέποντας από τη μία, μια πολύ αυστηρή ερμηνεία που προκαλεί την παράλυση της ανακαίνισης των εμπορικών καταστημάτων – κλείνοντας τα για μήνες- επειδή απλώς αντικατέστησαν ένα μικρό μέρος της πρόσοψης σε μία ζώνη περιβαλλοντικής προστασίας – στην πιο ελαφριά – και από την άλλη, προστατεύοντας επεμβάσεις που αφαιρούν ένα σωρό από αστικά στοιχεία βάσει μιας πολύ πιο χαλαρής ανάγνωσης του ίδιου εγχειριδίου.

Αυτή η αυθαίρετη ερμηνεία καταλήγει συχνά σε ένα νομικό κενό όπου εκτός από τα μνημεία πρώτης γραμμής τα πάντα μπορούν να αλλάξουν. Τέτοια υπο-προστασία έρχεται σε αντίθεση με νομοθεσίες όπως για παράδειγμα αυτής της Νέας Υόρκης, όπου ένα κτήριο μπορεί να προστατευτεί όταν συμπληρωθούν 30 χρόνια από την κατασκευή του. Όταν ο Μπαχαρντί υποστηρίζει ότι τα κτήρια του παρελθόντος πρέπει να μπορούν να μετατρέπονται, ισχυρίζεται ότι στη μεγάλη πλειοψηφία των σπιτιών πρέπει να υπερισχύει η έννοια της κατοικησιμότητας πάνω σ’ αυτήν της προστασίας. Η Πεδρέρα του Γκαουντί εξακολουθεί να είναι είναι ένα κτήριο κατοικιών.

Και ο δημιουργός του ζαχαροπλαστείου Φάργας συνεχίζει να ψήνει τη σοκολάτα. “Σχεδόν οποιαδήποτε χρήση μπορεί να είναι συμβατή με την προστασία ενός ακινήτου” εξηγεί. Και ο Τεγιερία του δίνει δίκιο. “ Το ότι ένα κτήριο προστατεύεται δε σημαίνει ότι δεν μπορούμε να επέμβουμε σ ’αυτό, αλλά το ότι έχουν καθιερωθεί ρυθμίσεις για να διασφαλιστούν επεμβάσεις που δεν ελαττώνουν τις ιστορικο-καλλιτεχνικές του αξίες”, εξηγεί καθώς υπενθυμίζει ότι η οικονομική αξία ενός κτηρίου ανήκει στον ιδιοκτήτη του, αλλά οι πολιτισμικές αξίες σε όλη την κοινωνία. Γι’ αυτόν τον λόγο ο αρχιτέκτονας αυτός συγκρίνει την επέμβαση στο Καναλέχας με το χτίσιμο ενός ουρανοξύστη στο κέντρο του καθεδρικού του Μπουργός δεδομένου οτι η όψη του καθεδρικού δεν επηρεάζεται -καθώς είναι το μοναδικό που βρίσκεται σε καθεστώς προστασίας- και αυτό γιατί δεν τον αγγίζει. “Δεν πρόκειται για απαγόρευση οποιασδήποτε επέμβασης, αλλά μόνον αυτών που δεν σέβονται τις αξίες του κτηρίου”, επιμένει. Και εξηγεί, οτι κανένα ακίνητο – ούτε νέο ούτε σύγχρονο- δεν επιδέχεται μια χρήση αντιφατική με αυτήν για την οποία χτίστηκε “ακόμα και αν τα οικονομικά κριτήρια των ιδιοκτητών πηγαίνουν προς την κατεύθυνση αυτήν”.

Ο Κάρλος Λαμέλα από την πλευρά του, υποστηρίζει ότι η εκ βάθρων μετατροπή των εσωτερικών “δεν είναι ούτε καλή ούτε κακή, είναι απλά ο νόμος της ζωής για τη προσαρμογή στο πέρασμα του χρόνου”. Ωστόσο, διακηρύττει “προτείνοντας την ανάκτηση ενός μεγάλου αριθμού παλαιών στοιχείων των παλαιών τραπεζών που διαμόρφωναν το συγκρότημα Καναλέχας”. Έτσι, μιλάει για μια διάσωση sui géneris – και κατά κάποιο τρόπο α-πολίτιστη- όταν παραθέτει την επιλογή των στοιχείων προς ανάκτηση “με σκοπό την επανατοποθέτησή τους”. Είναι για μας το ίδιο το που θα βάλουν τα κιγκλιδώματα και τις αποκατεστημένες πόρτες; Επιμένει ότι “Αν τα κτήρια μείνουν χωρίς χρήση,θα συνεχίσουν να χειροτερεύουν και αυτό θα σημάνει και τον θάνατο της πόλης- αφού πριν έχει υποστηρίξει οτι στην Ισπανία, η κοινωνία ποτέ δεν έχει αξιολογήσει το ενδιαφέρον για το διάκοσμο συγκεκριμένων εμπορικών καταστημάτων όπως συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Και συμπεραίνει οτι “Καθώς το πολιτιστικό μας επίπεδο θα μεγαλώνει θα επαναξιολογούμε πλευρές για τις οποίες σήμερα αδιαφορούμε”.

Ο Λαμέλα:” Αν τα κτήρια μείνουν χωρίς χρήση αυτό θα σημάνει και τον θάνατο της πόλης”. Στη Ράμπλας της Βαρκελώνης, ένα παλιό ραφτάδικο σήμερα πουλάει πορσελάνη LLadró. Στο Παρίσι, το κοσμηματοπωλείο Αλεξάντρ μετατράπηκε σε ένα Μακ Ντόναλντς διατηρώντας ένα μεγάλο μέρος από το διάκοσμό του. Και το μουσείο της ιστορίας της πόλης Καραναβαλέτ διατηρεί όλο τον διάκοσμο (περιλαμβανομένης της πρόσοψης) μερικών παλαιών μαγαζιών. Εντούτοις, τι αξία έχει να διατηρεί κανείς εμπορικά καταστήματα και να τους αλλάζει τη χρήση; Ο υπεύθυνος δημοτικός σύμβουλος για το εμπόριο του δήμου της Βαρκελώνης, Ραιμόντ Βλάσι, έθιξε, για πρώτη φορά τη βδομάδα αυτή, την πιθανότητα να διατηρούνται οι δραστηριότητες σαν πολιτιστικό αγαθό καταμεσής της διαμάχης γύρω από το μέλλον της Σοκολατοποιίας Φάργας. Στη Σεβίλη, το ωρολογοποιείο Ελ Κρονόμετρο έχει ξεπεράσει κρίσεις και αλλαγή γενεών χωρίς όμως να αλλάξει την όψη του. Το ίδιο που έκανε και το μπαρ Μαντέκα στο Κάντιθ, το εκατονταετές φαρμακείο Ροντρίγο Μαιμόν του Λογρόνιο ή το καφέ Ιρούνια στο Μπιλμπάο, αλλά αυτά είναι εξαιρέσεις.

Ο Τεγιερία θεωρεί ότι στην Ισπανία σέρνουμε το κόμπλεξ μιας χώρας οπισθοδρομικής: Αυτό μας οδηγεί στο να ενθουσιαζόμαστε από οποιονδήποτε νεωτερισμό που μας κάνει να αισθανόμαστε μοντέρνοι, υποτιμώντας στοιχεία του παρελθόντος, όσο και αν αυτά αξίζουν”. Έχουμε επίσης ένα πρόβλημα με τη διατήρηση: Εξηγεί “Εδώ τα πράγματα χειροτερεύουν γιατί δεν τα φροντίζουμε και τα αφήνουμε να παρακμάσουν μέχρι το σημείο που να χρειάζονται πλήρη ανακαίνιση”. Και δεν έχει άδικο. Σκεφτείτε τα κλιματιστικά που κρέμονται από τις όψεις των κτηρίων ή τα πρόσφατα κτισμένα κτήρια που τους ανανεώνουν τα κιγκλιδώματα και τα παράθυρα χωρίς κανένα σεβασμό στον αρχικό τους σχεδιασμό. Σ’ αυτήν την έλλειψη σεβασμού αποδίδει ο Τεγιερία το γεγονός ότι κάποια παλιά μαγαζιά παρουσιάζουν ένα ασύνδετο συνονθύλευμα στοιχείων αποτελέσμα συνεχών ανακαινίσεων χωρίς κανένα έλεγχο.

Χωρίς μια παιδεία που να μας παροτρύνει να φροντίζουμε τα συλλογικά αγαθά και με δημοτικούς νόμους που να μπορούν να ερμηνεύονται σύμφωνα με τις δικές τους προτεραιότητές είναι δύσκολο να μην συνεχίσει να εξαφανίζεται ή να δημιουργεί αντιπαραθέσεις η πολιτιστική κληρονομιά. Εντούτοις, η έλλειψη φροντίδας για τα αγαθά πολιτιστικού ενδιαφέροντος όχι μόνο επιφέρει οικονομική και πολιτιστική απώλεια αλλά μας επιτρέπει να διαισθανθούμε αυτό που θα συμβεί και με τα δικά μας έργα όταν πια δεν θα είμαστε σε θέση να τα φροντίσουμε.

*Χιράλδα ονομάζεται το καμπαναριό του καθεδρικού ναού Σάντα Μαρία της Σεβίλης.

** Οι Φωτογραφίες που δεν είναι συνδεδεμένες με την πηγή τους ανήκουν στη María Gallardo

%d bloggers like this: