Tag Archive | Αθήνα

Επεμβάσεις στην πόλη της Αθήνας μετά τη μικρασιατική καταστροφή

Κατά την περίοδο της έλευσης των προσφύγων της μικρασιατικής καταστροφής, είχε ήδη εδραιωθεί η διαφοροποίηση μεταξύ των ανατολικών και δυτικών συνοικιών στην Αθήνα, σε αναβαθμισμένες και υποβαθμισμένες.

Τα βασικά κριτήρια επιλογής των περιοχών εγκατάστασης των προσφύγων στην Αθήνα και τον Πειραιά, ήταν η ύπαρξη ελεύθερων απαλλοτριώσιμων χώρων και η μη συνύπαρξη με τις καλές περιοχές κατοίκησης. Η εγκατάσταση γίνεται εκτός της τότε περιμέτρου της πόλης σε απόσταση ενός ή 4 χιλιομέτρων. Αυτός ο απομονωτισμός τούς επιβλήθηκε για καθαρά εκλογικούς λόγους, αλλά και για να μη διαταραχθεί η κοινωνική ησυχία του ισάριθμου γηγενούς πληθυσμού. Τούτη την πολιτική το κράτος θα την πληρώσει ακριβά 20 χρόνια μετά, με τον εμφύλιο, μιας και αυτοί οι οικισμοί, χάρις στην εσωστρέφεια που τους επέβαλαν, έχοντας προστατεύσει τον πολιτισμό και τις παραδόσεις των κατοίκων τους, θα αποτελέσουν τις εστίες του αντάρτικου. Έτσι οι συνοικισμοί δημιουργούνται κυρίως στις δυτικές περιοχές και κοντά σε ήδη υπάρχουσες βιομηχανικές εγκαταστάσεις. Στην περίπτωση που δεν υπήρχε βιομηχανία, αυτή εγκαθίσταται στη συνέχεια σε γειτνίαση με τους προσφυγικούς συνοικισμούς.

Ο διπλασιασμός του πληθυσμού της πρωτεύουσας συνένωσε παλιά χωριά της ενδοχώρας με την κυρίως πόλη των Αθηνών. Είχε ήδη προηγηθεί η αποδιοργάνωση της υπαίθρου, το μεταναστευτικό κύμα προς την Αμερική, και έντονη αστικοποίηση.

egkatastash twn prosfugwn sthn athina

Οι πολεοδομικές μεταλλαγές προκάλεσαν κυβερνητικές επεμβάσεις, οι οποίες ξεφεύγουν πλέον από το επίσημο κέντρο της πόλης και από τη «μνημειακή εικόνα του», και την προσπάθεια καθιέρωσης μιας «ευρωπαϊκής πρωτεύουσας». Τα προβλήματα επικεντρώνονται στην επέκταση της πόλης, στη στέγαση, στην κυκλοφορία, στις χρήσεις εδάφους, στη βιομηχανία. Το επίσημο κράτος έκανε παρέμβαση σε δύο τομείς: τον τομέα του σχεδίου πόλης και τον τομέα της δόμησης. Η μορφή των επεμβάσεων στις υποδομές της πόλης, στην ύδρευση, στον ηλεκτροφωτισμό, στις τηλεπικοινωνίες και τις συγκοινωνίες, ήταν η παράδοσή τους με αποικιοκρατικούς όρους είτε σε μεγάλες ξένες εταιρείες είτε στο εγχώριο ιδιωτικό κεφάλαιο: η ύδρευση στην αμερικανική εταιρεία Ulen & Co., η οποία κατασκεύασε το φράγμα του Μαραθώνα και το νέο δίκτυο διανομής (που κατά πολύ βασίστηκε στην χάραξη του Αδριάνειου Υδραγωγείου), η τηλεπικοινωνία στη Siemens – Halske, ενώ η ενέργεια και οι μεταφορές στην αγγλική The Power & Traction Finance Cο. Ltd. Οι μεταφορές αφορούσαν το δίκτυο του τραμ και τον ηλεκτρικό σιδηρόδρομο Αθηνών-Πειραιώς. Τα δρομολόγια των λεωφορείων εκτελούνταν από ιδιώτες, κατ’ εξοχήν από την ενδοχώρα προς την κυρίως πόλη.

Στον τομέα του σχεδίου πόλης εκδίδεται ο πολεοδομικός νόμος της 23ης Ιουλίου 1923 και στη συνέχεια εκπονούνται σχέδια για την Αθήνα, με πρώτο της επιτροπής Καλλιγά (1924) ενώ στον τομέα της δόμησης εισάγεται ο ν. 3741/1929 «περί οριζοντίου ιδιοκτησίας», και νέος οικοδομικός κανονισμός. Με τον νόμο περί οριζοντίου επιτρέπεται η κατάτμηση του χώρου μιας κατοικίας, οδηγώντας έτσι στην πολυκατοικία, ενώ ο νέος ΓΟΚ με τους ιδιαίτερα υψηλούς συντελεστές εκμετάλλευσης, αυξάνει το ύψος των κτιρίων και κατά συνέπεια τη φυσιογνωμία της πόλης.

Αποτέλεσμα της πρώτης ρύθμισης είναι η αθηναϊκή μεσοπολεμική κατοικία, η οποία ταξινομείται τόσο διαστρωματικά όσο και γεωγραφικά. Τα μονώροφα κτήρια των δυτικών και νότιων συνοικιών, αποτελούν τη λαϊκή κατοικία μαζί με τα σπίτια των προσφυγικών οικισμών. Τα σπίτια της ευρύτερης μεσαίας τάξης, η αστική κατοικία, είναι τα μονώροφα, διώροφα και τριώροφα σπίτια των βόρειων και ανατολικών περιφερειακών συνοικιών και των κεντρικών περιοχών. Ο γεωγραφικός διαχωρισμός καλά κρατεί.

 

Πηγές

Σαρηγιάννης Γ. Αθήνα 1830-2000. Εξέλιξη – Πολεοδομία – Μεταφορές (Συμμετρία, 2000).

Ρούσση Βασιλική: Τα σπίτια του μεσοπολέμου στην Αττική. Αστική, προαστιακή, εξοχική κατοικία. Διδακτορική διατριβή, ΕΜΠ, 2011.

Πολεοδομία και δημόσια τάξη. Αθήνα, ανοχύρωτη πόλη. Έκδοση της λέσχης κατασκόπων του 21ου αι., Ιούνιος 2002.

Advertisements

Τρεις κήποι…

Στην Αθήνα, εκτός από τα μνημεία της, υπάρχουν και μη υλοποιηθέντα κατάλοιπά της, όπως για παράδειγμα οι κήποι. Στη Χάρτα της Φλωρεντίας υπογραμμίζεται η μεγάλη σημασία του κήπου και προσδιορίζεται η έννοια του ιστορικού κήπου ως αρχιτεκτονικού δημιουργήματος και γίνεται ο χαρακτηρισμός του ως μνημείου (άρθρο 1). Σημαντική είναι η μελέτη των μη υλοποιημένων, γιατί μετατοπίζει τη συζήτηση από το πεδίο της αισθητικής και τη μετατρέπει σε εργαλείο για την κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης του οικιστικού ιστού, της κοινωνικής διάρθρωσης και των λειτουργιών της πόλης.

Σύμφωνα με το πρώτο σχέδιο της πόλεως των Αθηνών, η κορυφή του ιστορικού τριγώνου, η σημερινή πλατεία Ομονοίας, αποτελούσε την αρχική θέση των ανακτόρων. Τα ανάκτορα είχαν τοποθετηθεί εκτός της περιοχής των τειχών της οθωμανικής Αθήνας (“Οι επτά πύλες του τείχους του Χασεκή”).

Ο πρώτος κήπος είναι το μεγάλο ορθογώνιο που ορίζεται από τις οδούς Αιόλου, Ευριπίδου, Σωκράτους και τη νοητή συνέχεια της Ζήνωνος.

κήπος 1

Κήπος μπροστά από τα ανάκτορα.

Ο δεύτερος κήπος είναι ένα μεγάλο Π με τις οδούς Χαλκοκονδύλη, Μενάνδρου, Αγίου Κωνσταντίνου, Βερανζέρου και Πατησίων να τον ορίζουν νοητά.

κήπος 2

Κήπος πίσω από τα ανάκτορα. Το “κενό” το καλύπτει η σημερινή πλατεία Λαυρίου.

Ο τρίτος κήπος είναι το κτήμα του Φαναριώτη ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας Μιχαήλ Βόδα, ο οποίος «ηγόρασεν ένα πελώριον κτήμα μεταξύ των οδών Αχαρνών και Λιοσίων, από της οδού Σούρμελη μέχρι της οδού Σμύρνης, και έκτισεν εκεί την έπαυλίν του, την οποίαν εγνωρίσαμεν οι μεταγενέστεροι παρά την οδό Αλκιβιάδου, στεγάζουσαν το Άσυλον της Αγ. Αικατερίνης»[1].

κήπος 3

Το κτήμα του Μιχαήλ Βόδα.

Η Λιοσίων, ένας παλιός, αγροτικός δρόμος, διατρέχει και τους τρεις αυτούς κήπους. Η αφετηρία της, κατά την τελευταία περιτείχιση της πόλης από το τείχος του Χασεκή (1775), ήταν η Μενιδιάτικη πόρτα ή Αγίων Αποστόλων, στο ύψος της συμβολής της σημερινής πλατείας Δημαρχείου με την οδό Στρέιτ. Όπως αναφέρει και ο Κ. Μπίρης[2] «… (η Μενιδιάτικη πόρτα) … απετέλει την αφετηρίαν του δρόμου Χασιάς-Θηβών διά της οδού Λιοσίων, με μίαν διακλάδωση παρά την Βάθην προς το Μενίδι και προς το Μπογιάτι, διά της οδού Αχαρνών, και άλλην προς τα Σεπόλια διά της ομωνύμου οδού της σημερινής πόλεως». Με την ολοκλήρωση του σχεδιασμού των ανακτόρων, η Αθήνα αποκτά και βασιλικό κηπουρό, ο οποίος τίθεται στην υπηρεσία του Δήμου, και οι πρώτες δεντροφυτεύσεις των Αθηνών ήταν οι λεωφόροι Πανεπιστημίου, Κηφισίας, Αμαλίας, η παλαιά οδός Φαλήρου, η Πατησίων, η Αχαρνών και η Λιοσίων[3].

κήποι

Οι τρεις κήποι, με την Λιοσίων να τους διασχίζει.

Οι παλιοί δρόμοι παραμένουν, και ενσωματώνονται στον ιστό, κατά τις αλλαγές που πραγματοποιούνται στην πόλη των Αθηνών τον 19ο αιώνα: ο νεοκλασικισμός και η συμμετρία του σχεδίου των Κλεάνθη – Scahubert «αποκαθιστούν» τη μορφή της Τουρκοκρατούμενης Αθήνας, που βλέπουμε στον χάρτη του Coubault (αρχή του 19ου αιώνα, στον χάρτη του Coubault διακρίνονται καθαρά οι καλλιεργημένες εκτάσεις εκτός των τειχών).

Οι μη υλοποιημένοι κήποι και το εκτός του τείχους τοπίο του 19ου αιώνα υπάρχουν πια μόνο στην εισβολή της φύσης μέσα στο αστικό τοπίο, στην ιδιωτικοποίηση των στοών ή στα μπαλκόνια των πολυκατοικιών…

 

«Μπορεί κανείς να δει μια μορφή μέσα από ένα διαφορετικό περίγραμμα κάθε φορά. Να απεικονίσει τη μορφή μέσα από το δικό του πρίσμα και να δει μια καινούργια όψη της, που συμπληρώνει τον χαρακτήρα της.» (Στεφάνου «Περιγραφή της εικόνας της πόλης», σελ. 92)

 

[1] (Μπίρης, Αι Αθήναι, Από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, 1966), σελ.22

[2] (Μπίρης, Αι Αθήναι, Από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, 1966), σελ. 11

[3] (Μπίρης, Αι Αθήναι. Από τον 19ο εις τον 20ό αιώνα, 1966), σελ. 67

Από το Μαρούσι στο CanMasDeu και τον Επίκουρο

Ψάχνοντας, πριν από μερικές μέρες, να βρω τον δεύτερο δημοτικό κήπο Αμαρουσίου, που βρίσκεται στο κτήμα Καρέλλα (και σε άμεση επαφή με το κτήμα Συγγρού), πέρασα απέξω από μια μονοκατοικία μ’ έναν πολύ εκτεταμένο κήπο να την περιτριγυρίζει. Εντυπωσιάστηκα από τις καλλιέργειες που είχαν απλώσει οι ιδιοκτήτες σε κάθε γωνιά του· σαν να σε προσκαλούσε ν’ απλώσεις χέρι να πάρεις, περίπου. Στην Άνδρο παλιά έλεγαν «Κτήμα όσο μπορείς και σπίτι όσο χωρείς». Αλλάξαν όμως οι καιροί, ε; Σε κάποια στιγμή δε, πέρασε από το μυαλό μου ότι μπορεί να ήταν και αυτός ο χώρος που είχε παραχωρηθεί από τον Δήμο στους κατοίκους για καλλιέργειες, και γι’ αυτό είχαν κρύψει με μεταλλικά πετάσματα, στερεωμένα καλά στα κάγκελα, τη θέα προς τον κήπο. Αλλά τελικά ο χώρος που είχε παραχωρηθεί για να καλλιεργηθεί από δημοτές του Αμαρουσίου που αντιμετωπίζουν οικονομικές δυσκολίες ήταν λίγο πιο κάτω. Δυστυχώς παρατημένος και σε κατάσταση αναμονής, με τις πλαστικές ριγέ κόκκινες κορδέλες να ανεμίζουν σαν ουρές χαρταετών δεμένες πάνω στα μεταλλικά ραβδιά που οριοθετούσαν τις μικρότερες κατατμήσεις της γης. Ελπίζω πάντως, να ξεπεραστούν τα προβλήματα και να προχωρήσει κι αυτός, γιατί σε σχέση με τον πρώτο δημοτικό κήπο Αμαρουσίου βρίσκεται πραγματικά σε περισσότερο προνομιακή θέση.

1ος Δημοτικός Κήπος Αμαρουσίου

Μετά, ολόκληρη περιπέτεια για να βρω τον αυτοδιαχειριζόμενο Αγρό του Πάρκου Τρίτση. Ένας που ρώτησα μου ‘πε: «Ε, αγρός λέγεται άρα μες τους αγρούς θα είναι, τράβα αυτό το δρομάκι και θα τον βρεις». Και αφού περιπλανήθηκα για κάμποση ώρα στα μονοπατάκια ανάμεσα στις φυστικιές, τις ροδιές και τις ελιές βρήκα το φούρνο, το περιβόλι και το κοντέινερ-κονάκι. Δυστυχώς ήταν κλειστός, αλλά τουλάχιστον τώρα ξέρω πού θα τον βρω όταν ξαναπάω.

Θα πει κανείς, μα όλα αυτά είναι ψήγματα αστικών καλλιεργειών μέσα στη δική μας απέραντη τσιμεντούπολη. Ψύλλοι στ’ άχυρα. Αλλά κοίτα που το μικρό κάνει τη διαφορά. Είδατε τελευταίως το πάρκο Ναυαρίνου με τον μικρό του εκπαιδευτικό κήπο στην καρδιά του; Είδατε τι ζωή έχει τραβήξει στα πέριξ του; (Και λέω στα πέριξ γιατί υπάρχουν και αυτοί που διστάζουν ακόμα και να διασχίσουν τη μεγάλη διαγώνιό του που ενώνει ωραία τις δύο άκρες του, και έτσι να περάσουν μπροστά από τον λαχανόκηπό του.) Μεγάλη διαφορά. Κάποιοι λένε μάλιστα, ότι έχουν ανέβει και οι αξίες γης τριγύρω. Μεγάλη διαφορά.

image3_1_05_2013

Από μια γιορτή του Πάρκου Ναυαρίνου δυο Μάηδες πίσω

Είτε πάντως αυτοδιαχειριζόμενα, είτε δημοτικά οργανωμένα, είτε στους κήπους των νοσοκομείων ή των σχολείων, τα μικρά αυτά κτήματα αστικών καλλιεργειών, εκτός από τα τρόφιμα που παράγουν και τον εκπαιδευτικό τους ρόλο, διαμορφώνουν νέα τοπία στην πόλη μας. Και μπορεί να έκαναν την εμφάνισή τους με την κρίση και να μην έχουν τα 13 χρόνια που έχει πίσω του το CanMasDeu στα περίχωρα της Βαρκελώνης, με συνελεύσεις 150 ατόμων και μεγάλη απήχηση στην ευρύτερη γειτονιά, με μεγάλης κλίμακας παραγωγή και με φόντο ένα υπέροχο παλιό εγκαταλελειμένο λεπροκομείο, αλλά σηματοδοτούν μια στροφή.

Sentados_a_la_mesa_en_Can_Masdeu

Γεύμα στο CanMasDeu: Αυτοδιαχειριζόμενος αγρός στα περίχωρα της Βαρκελώνης.

Στην ίδια όμως περίπου στροφή ιδρύθηκε κάποτε και ο Κήπος του Επίκουρου.

Ο κήπος του Επίκουρου θα μπορούσε να θεωρηθεί ένα από τα πρώτα δείγματα αστικής καλλιέργειας στον ελλαδικό χώρο και γενικότερα. Επρόκειτο για έναν κήπο που βρισκόταν ανάμεσα στο Δίπυλο του Κεραμεικού και την Ακαδημία του Πλάτωνα, στα περίχωρα της τότε Αθήνας και εκτός των βόρειων τειχών της. Σήμερα είναι αυτός ο χώρος που περικλείεται από την οδό Πειραιώς, την Ιερά Οδό, τη Λ. Κωνσταντινουπόλεως και τη Λ. Αθηνών. Στη δε οδό Κεραμεικού έχει βρεθεί το δάπεδο μιας κατοικίας που θεωρείται ότι ανήκε στην ομώνυμη σχολή του.

Ο Επίκουρος γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Σάμο καθώς ο πατέρας του ήταν Αθηναίος άποικος που είχε πάει στο νησί. Ωστόσο, το δεύτερο μισό του 4ου αιώνα, και μετά από πολλές περιπέτειες, κατέληξε στην Αθήνα όπου και αγόρασε έναν κήπο με σκοπό να ιδρύσει τη φιλοσοφική του σχολή.

Τον 4ο αιώνα π.Χ. όμως, η πόλη των Αθηνών βρίσκεται αντιμέτωπη με μια βαθιά οικονομική και πολιτική κρίση. Συγκεκριμένα ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας Μ. Τιβέριος γράφει: «Γνωστή, π.χ., είναι η οικονομική κρίση που έπληξε τους Αθηναίους για μεγάλο μέρος του 4ου αι. π.Χ. Οι αρχές της ανάγονται στο τέλος του Πελοποννησιακού πολέμου (403 π.Χ.), που βρήκε την Αθήνα ηττημένη και εξαθλιωμένη. Αξίζει να επισημανθεί ότι κάποια γνωρίσματα της κρίσης αυτής είναι πολύ οικεία και στις μέρες μας. Και τότε οι πλούσιοι έγιναν λιγότεροι και πλουσιότεροι και οι φτωχοί περισσότεροι και φτωχότεροι. Και τότε ο πληθυσμός, κατά ένα μεγάλο μέρος, είχε εγκαταλείψει την ύπαιθρο και είχε αναζητήσει τα μέσα επιβίωσής του στην πόλη».

Μέσα σ’ αυτό λοιπόν το ιστορικό πλαίσιο, ιδρύεται ο Κήπος του Επίκουρου. Τι ήταν όμως ο κήπος αυτός; Ουσιαστικά, ήταν ο τόπος μιας μικρής κοινωνίας, όπου οι επικούρειοι ή «οι από κήπου» είχαν διαμορφώσει εκείνους τους όρους που επέτρεπαν ν’ αναπτυχθούν βαθιές σχέσεις φιλίας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης μεταξύ τους. Στον κήπο εκείνο δεν υπήρχαν διαχωρισμοί μεταξύ γυναικών και ανδρών, δούλων και αθηναίων πολιτών. Μια ατμόσφαιρα φιλίας, ψυχαγωγίας και τέρψης ή, με σημερινούς όρους, μια ατμόσφαιρα αλληλεγγύης και αναψυχής, μαζί με τη δυνατότητα πρόσβασης σε καλή διατροφή, δημιουργούσε στενούς δεσμούς μεταξύ των μελών του Κήπου για πολλά χρόνια, ακόμα και μετά τον θάνατο του Επίκουρου.

Όπως συνέβαινε τότε, έτσι και στις μέρες μας, οι άνθρωποι διαμορφώνουν μια μικρή κοινωνία γύρω από τους αστικούς αγρούς, για λόγους αυτοσυντήρησης, αλλά και για να συζητήσουν για την κρίση της πόλης και να αναζητήσουν από κοινού λύσεις, έτσι ώστε το «τοπίο» ν’ αλλάξει επί της ουσίας.

P1040511

 

 

Τα αδιέξοδα της Αθήνας

Σας αρέσουν τα αδιέξοδα δρομάκια της Αθήνας; Η αλήθεια είναι ότι δεν περιμένω να σας αρέσουν. Ειδικά αν προτιμάτε κι εσείς το αυτοκίνητό σας από τα ΜΜΜ ή άλλους τρόπους μεταφοράς, μάλλον δεν θα σας αρέσει καθόλου η ιδέα να μένετε σε αδιέξοδο − μια καθημερινή αγωνία αυτό το παρκάρισμα και ξεπαρκάρισμα.

Τα αδιέξοδα της Αθήνας δημιουργήθηκαν κυρίως για να αυξήσουν τον οικοδομήσιμο όγκο μεγάλων τετραγώνων. Ένα αδιέξοδο μέσα σ’ ένα μεγάλο οικοδομικό τετράγωνο αυτόματα σημαίνει μεγαλύτερο μήκος όψεων. Τα αδιέξοδα όμως είχαν μπει στο μάτι μιας κριτικής που τα συσχέτιζε με την εγκληματικότητα και την ανασφάλεια. Μια κριτική που έλεγε πως οι δρόμοι με χαμηλή ροϊκότητα είναι δρόμοι προβληματικοί…

Μερικές φορές σκέφτομαι ότι το καινούριο φαντασιακό φτιάχνεται με τα ερείπια του φαντασιακού που καταρρέει ή τουλάχιστον όσο προσπαθώ να ονειρευτώ μια καλύτερη Αθήνα αυτή είναι φτιαγμένη από επαναχρησιμοποιημένα σκουπίδια της.

Λίγο που έχουν λιγοστέψει τα αυτοκίνητα, λίγο το φαντασιακό που αλλάζει, η Αθήνα έχει αρχίσει ν’ αποκτά κάποια καταπληκτικά αδιέξοδα. Μου θυμίζουν λίγο τις παλιές αθηναϊκές αυλές. Πεζοδρομημένα αδιέξοδα, προσεγμένα, με πράσινο, παρατημένα παιχνίδια, καρέκλες, ψησταριές, με τα σπίτια πιο ανοιχτά έτσι που να ακούς το ράδιο ή τον ήχο των πιάτων· δεν νομίζω ότι νιώθω φόβο σ’ αυτά, μόνο μια αίσθηση ότι εισβάλλω σ’ έναν ιδιωτικό κόσμο.

Ρίξτε μια ματιά

Ελαιώνας      Αριστοτέλους      Πατησίων      Αχαρνών      Φυλής

Adieksoda

 

%d bloggers like this: