Μεταξύ Καταυλισμού και Πόλης τι υπάρχει;

Το στρατόπεδο συγκέντρωσης και όχι η πόλη αποτελεί σήμερα το βιοπολιτικό παράδειγμα της Δύσης.   (Agamben, Homo Sacer).

Βιοπολιτική: Tο πώς οι όροι της αναπαραγωγής των ατόμων θα τα κάνουν ολοένα και πιο παραγωγικά, άρα και διαθέσιμα προς εκμετάλλευση.

Ένας καταυλισμός ευτυχώς δεν είναι ένα στρατόπεδο συγκέντρωσης, αν και προσομοιάζει σε πολλά σημεία με αυτό, καθώς αποτελεί και αυτός μια σύγχρονη μορφή κοινωνικής και πολιτικής εξουσίας με μια ισχυρή χωρική διάσταση. Υπό μια πιο ευρεία −ή ίσως όχι και τόσο ευρεία τελικά− έννοια πρόκειται επί της ουσίας για έναν χώρο εγκλεισμού και κράτησης.

Από διάφορες πλευρές μαθαίνει κανείς εύκολα, ότι όταν έγινε ο πόλεμος στο Ιράκ, οι Ιρακινοί πρόσφυγες που κατέφυγαν στη Συρία δεν έμειναν ποτέ σε καταυλισμούς, για τον απλό λόγο ότι οι Σύριοι τους άνοιξαν τα σπίτια τους. Ο Λίβανος, μια πάμφτωχη και ελάχιστη χώρα σε μέγεθος και πληθυσμό, από την αρχή του πολέμου έχει δεχτεί γύρω στο ένα εκατομμύριο πρόσφυγες και δεν έχει δημιουργήσει κανένα προσφυγικό καταυλισμό.

Ο Agamben στις θεωρητικές του αναζητήσεις διακρίνει το βίο από τη γυμνή ζωή, βασιζόμενος στην αποστέρηση των πολιτικών και κοινωνικών δικαιωμάτων. O ανθρώπινος βίος χωρίς δικαιώματα δεν διαφέρει από τη ζωή ενός ζώου. Ωστόσο, οι πρόσφυγες για τον Agamben αποτελούν μια ειδική περίπτωση καθώς «φέρνουν στο πολιτικό προσκήνιο τη γυμνή ζωή, που συνιστά ταυτόχρονα και την μυστική προϋπόθεσή τους».

Mrajeeb Al Fhood refugee camp

Μεταξύ Καταυλισμού και Πόλης

Είναι γνωστό ήδη ότι οι πιο μικρές και οικονομικά αδύναμες χώρες γύρω από τη Συρία έχουν δεχτεί πολύ περισσότερους πρόσφυγες σε σύγκριση με ολόκληρη τη Γηραιά Ήπειρο. Από τα 22 περίπου εκατομμύρια Σύριων πολιτών έχουν αναγκαστεί να μεταναστεύσουν περισσότεροι από 9 εκατομμύρια εντός και εκτός της Συρίας. Μέσα σ’ αυτό το χάος των αριθμών, η Ευρώπη με ένα μεγάλο μέρος ευθύνης να τη βαραίνει, διαπραγματεύεται για 200 με 250 χιλιάδες πρόσφυγες, όταν η γειτονική Ιορδανία έχει δεχτεί πάνω από 700 χιλιάδες Σύριους πρόσφυγες. Και φυσικά όπως γνωρίζουμε δεν είναι μόνο οι Σύριοι, είναι οι Αφγανοί, οι Ιρακινοί, οι Πακιστανοί και άλλοι πολλοί δύο και τρείς φορές πρόσφυγες, οικονομικοί μετανάστες και αιτούντες άσυλο. Πού μένουν όμως όλοι αυτοί οι άνθρωποι όταν σταματούν να είναι ροές; Πού και πώς «μεταφέρονται» ολόκληρες πόλεις όταν ξεριζώνονται από εμπόλεμες χώρες;

Σε κάποιες περιπτώσεις το πρόβλημα αφήνεται να γίνει τόσο έντονο ώστε η λογική των καταυλισμών να επιβάλλεται. Έτσι, αρκετές φορές στήνονται καταυλισμοί σε τόπους αφιλόξενους, δυσπρόσιτους και απομονωμένους, ώστε να μη γίνονται απειλή για τις κοντινές πόλεις.

Ένας από τους μεγαλύτερους καταυλισμούς προσφύγων βρίσκεται σήμερα στην Ιορδανία στα σύνορα με τη Συρία. Από το καλοκαίρι του 2011 που δημιουργήθηκε το Zaatari έχει δεχτεί κατά περιόδους πάνω από 100 χιλιάδες πρόσφυγες, τείνοντας έτσι να γίνει μία από τις πέντε μεγαλύτερες πόλεις (;) της Ιορδανίας. Οι περισσότεροι πρόσφυγες του καταυλισμού προέρχονται από τη γειτονική συριακή πόλη Daraa ενώ μεγάλο μέρος του πληθυσμού είναι ανήλικοι. Όταν πρωτοϊδρύθηκε ο καταυλισμός, η βοήθεια που έπαιρνε από τις διάφορες Μ.Κ.Ο καθώς και από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους πρόσφυγες που δραστηριοποιούνταν εκεί ήταν αυξημένη. Με τον καιρό όμως η βοήθεια μειώθηκε και αρκετές από τις οργανώσεις αποχώρησαν. Αυτό το γεγονός αφενός οδήγησε σταδιακά στο να κλείνει η Ιορδανία ολοένα και περισσότερο τα σύνορά της για τους πρόσφυγες, αφετέρου στην ολοένα και μεγαλύτερη αυτοοργάνωση του καταυλισμού στο βαθμό που να προσιδιάζει σε πόλη.
Σε κάθε περίπτωση, οι συνθήκες διαβίωσης στον καταυλισμό είναι ακραίες. Ατελείωτες σειρές από σκηνές για οικογένειες 4 έως και 10 ατόμων. Σοβαρή έλλειψη νερού ειδικά τους καλοκαιρινούς μήνες και άθλιες συνθήκες υγιεινής. Στους πρόσφυγες απαγορεύεται να εργάζονται. Με άλλα λόγια, η εργασία που προσφέρεται από πρόσφυγες σε ιορδανικές επιχειρήσεις αποτελεί αδίκημα. Αν κάποιος από τους Σύριους πρόσφυγες που ζει στο Αμμάν, την ιορδανική πρωτεύουσα, ή σε άλλες πόλεις της Ιορδανίας συλληφθεί να εργάζεται, επιστρέφεται στον καταυλισμό Mrajeeb Al Fhood κοντά στην πόλη Ζarqa ή στον καταυλισμό Zaatari. Στην αρχή τουλάχιστον απαγορευόταν στους πρόσφυγες ακόμα και να βγαίνουν από τον καταυλισμό, καθώς γύρω από τον καταυλισμό και στην είσοδό του υπήρχε αυστηρή φύλαξη.

Από την άλλη, αναπόφευκτα και σταδιακά στους καταυλισμούς αυτούς διαμορφώνονται συνθήκες που θυμίζουν πόλεις. Είμαστε εξοικειωμένοι −τουλάχιστον οι μεγαλύτεροι− με την ιδέα οτι κάποια κομμάτια από τις πόλεις που ζούμε  αποτελούν πρώην προσφυγικές περιοχές, οι οποίες με το πέρασμα του χρόνου ως ένα βαθμό χωνεύτηκαν με τους προγενέστερους πυρήνες κατοίκησης. Πόσο εξοικειωμένοι είμαστε όμως με την ιδέα της δημιουργίας τεράστιων πόλεων από το μηδέν ως αποτέλεσμα ξεριζωμού; Στο Zaatari συγκεκριμένα έχουμε έναν κεντρικό δρόμο που ονομάζεται Champs-Élysées, γύρω από τον οποίο διαμορφώνεται μια αγορά με κάθε είδους καταστήματα. Από φούρνους και κομμωτήρια μέχρι μαγαζιά για κινητά και ταξιδιωτικά γραφεία και ντελιβεράδικα για πίτσες. Υπάρχει σύστημα ονοματοδότησης των δρόμων καθώς φυσικά και σχολεία. Ακόμα μπουρδέλα, βία και εγκληματικότητα. Χωρίς φυσικά να απουσιάζουν οι κοινωνικοί διαχωρισμοί, με κάποιους να έχουν τροχόσπιτα αντί για σκηνές, ιδιωτικούς κήπους, ιδιωτικές τουαλέτες κ.λπ.

Όπως χαρακτηριστικά λέει ο Γερμανός Kilian Kleinschmidt  υπεύθυνος του καταυλισμού Zaatari και εκπρόσωπος της Ύπατης Αρμοστείας για τους πρόσφυγες του Ο.Η.Ε:  «Εμείς χτίζουμε καταυλισμούς ενώ οι πρόσφυγες χτίζουν πόλεις». Ή μήπως μεταξύ του καταυλισμού και της πόλης βρίσκεται η γνωστή σε όλους παραγκούπολη; Κάνοντας έτσι την παραγκούπολη το βιοπολιτικό παράδειγμα Δύσης και Ανατολής;


Πηγές

«Η κυριαρχία πέραν του στρατοπέδου: Κριτική προσέγγιση της έννοιας του στρατοπέδου στο έργο του Giorgio Agamben και της εφαρμογής της στα κέντρα κράτησης  Μεταναστών και Προσφύγων» _Παναγιώτης Σωτήρης
Από το συλλογικό έργο: Το προσφυγικό και μεταναστευτικό ζήτημα: Διαβάσεις και μελέτες Συνόρων.
Επιμέλεια: Σεβαστή Tρομπέτα.

Lessons of DIY Urbanism in a Syrian Refugee Camp

Εκπομπή Salvados: Zaatari

zaatari360

Are refugee camps the best solution for people fleeing a crisis?

A city that’s not a city – inside a Syrian refugee camp

 

 

 

 

Η Ταυτότητα και η Αξία

Τα Αναφιώτικα, το μικρό νησί στην καρδιά της Αθήνας, η γραφική συνοικία, τα όμορφα αυθαίρετα που αντιστέκονται στην επέλαση των αρχαιολογικών ανασκαφών.

20151206_153724~2

Πλέον δεν υπάρχει αυτός ο φόβος, καταξιωμένα πλέον για την αρχιτεκτονική αξία τους, καταξιωμένα και σαν αξιοθέατο, όμως δεν ξέρω αν αυτή η νίκη ήταν και ήττα ταυτόχρονα. Περπατώντας στα σοκάκια τους ή κοιτώντας φωτογραφίες είναι τόσο εμφανής η απουσία των κατοίκων από τον δημόσιο χώρο .. Εκεί που κάποτε γυναίκες έπλεναν ρούχα στις αυλές και τα παιδιά τα πλέναν στις σκάφες, εκεί που άκουγες φωνές από γαλατάδες, γανωτήδες, πλανόδιους, μπεκρήδες τώρα επικρατεί μια ευγενικιά σιωπή και οι γάτες, οι πραγματικοί άρχοντες αυτού του έρημου τοπίου. Δεν ξέρω αν φταίει που μας τελείωσαν οι γαλατάδες και οι σκάφες ή αν είναι αυτή η καταξίωση που τα οδήγησε σε αυτή την παρακμή. Και σκέψου πως οι σημερινοί του κάτοικοι μάλλον τα διαλέξαν για αυτές τους τις ποιότητες.

Περπατώ στα στενά για να μιλήσω για τους πρόσφυγες. Οι Αναφιώτες και όλοι οι άλλοι που ήρθαν να χτίσουν την πρωτεύουσα Αθήνα, το περιθώριο-όριο της πόλης, η ενσωμάτωση, ο εμπλουτισμός του αρχείου της πόλης, η ιστορία, η γραφικότητα.

20151206_153714~2

Θέλω να πω πως δεν ενστερνίζομαι την άποψη -της μη ανησυχίας για το τι επιπτώσεις θα φέρει αυτό το μεταναστευτικό κύμα. Υπάρχει μια ρητορική περί αλλοίωσης της ταυτότητας -τουλάχιστων να ανεχθούμε χριστιανούς πρόσφυγες.

Όμως οι εθνικές ή οι τοπικές ταυτότητες ποτέ δεν είναι σταθερές όπως μας λένε και τα Αναφιώτικα.  Αυτό που κινδυνεύουμε να χάσουμε είναι οι πολιτισμικές αξίες που διαμόρφωσε η Ευρώπη, μια παράδοση ανθρωπισμού, την δυνατότητα του να ενσωματώνει μέσα της δημιουργικά το ξένο και να εμπλουτίζεται. Υπάρχει πλέον δυνατότητα ενσωμάτωσης; Υπάρχουν πλέον πολίτες δύο κατηγοριών; Πόσο Ευρωπαίοι αισθάνονται οι μετανάστες της δεύτερης γενιάς; Τι κορυφαίο υπηρετούν μένοντας στην Ευρώπη;

Έτσι η Ευρώπη δοκιμάζεται σε ένα δεύτερο ή τρίτο κύμα κρίσης και δοκιμάζεται πλέον η Πολιτισμική της Ανωτερότητα, ό,τι πιο ανταγωνιστικό μπορεί να επιδείξει. Και για άλλη μια φορά τα πραγματικά επιτεύγματα συμβαίνουν μακριά από τα επίκεντρα, μακριά από τις πρωτοβουλίες του Κράτους και των Θεσμών.

Θεσσαλονίκη, η προσφυγομάνα

Η Θεσσαλονίκη ήταν πάντα πολύ στενά συνδεδεμένη με τον όρο της «προσφυγιάς». Ιδιαίτερα μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών το 1923 και ενώ ακόμα γινόντουσαν προσπάθειες αποκατάστασης των πληγέντων από την καταστροφική πυρκαγιά του 1917, η Θεσσαλονίκη και η Μακεδονία εν γένει, αποτέλεσε πόλο έλξης πολλών προσφύγων -στην Θεσσαλονίκη μόνο υπολογίζεται η άφιξη 90.000 με 120.000 προσφύγων τα χρόνια εκείνα. Ο λόγος για τον οποίο την περίοδο εκείνη πολλοί επέλεγαν πόλεις και χωριά της Μακεδονίας για να αναζητήσουν την νέα τους πατρίδα ήταν καθώς οι περιοχές αυτές μετά από απώλειες πολέμων και μετακινήσεις πληθυσμών παρουσίαζαν άφθονο διαθέσιμο έδαφος και χαμηλή πληθυσμιακή πυκνότητα.

Πληθυσμός Ελληνικών Πόλεων πριν και μετά την Ανταλλαγή Πληθυσμών

Όπως και σε όλες τις ελληνικές πόλεις που δεχτήκανε πρόσφυγες την περίοδο εκείνη, έτσι και στη Θεσσαλονίκη στήθηκαν αρχικά καταυλισμοί σε άμεσα διαθέσιμους χώρους, στρατόπεδα και αγροτική γη, ενώ στην συνέχεια δημιουργήθηκαν περιοχές με παραπήγματα και παραγκουπόλεις. Οι περισσότεροι εξ αυτών των προσφυγικών οικισμών δημιουργήθηκαν σε  σχετικά απομονωμένα σημεία της πόλης προκειμένου να μην διαταραχθεί η «κανονικότητα» του υφιστάμενου πολεοδομικού ιστού καθώς και για «εξασφαλιστεί ένα ομοιογενές κοινωνικό περιβάλλον στους ίδιους τους αστικούς προσφυγικούς οικισμούς».

Ελάχιστοι ήταν οι εύποροι πρόσφυγες που έφτασαν στην πόλη και δεν είχαν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα της αναζήτησης στέγης. Για όλους τους υπολοίπους τα προβλήματα ήταν πολλά. Η αστική αποκατάσταση ήταν μια διαδικασία πολύ αργή και έτσι για χρόνια οι πρόσφυγες είχαν να αντιμετωπίσουν πέρα από την φτώχεια και την πείνα, την έλλειψη υδρευτικού και αποχετευτικού συστήματος, ασθένειες, καθώς και πολλά κοινωνικής φύσεως προβλήματα όπως τον φόβο, την καχυποψία και τις προκαταλήψεις των ντόπιων.

Προσφυγικός Οικισμός Αγίας Φωτεινής, Θεσσαλονίκη

τουμπα

Κατασκευή Οικίας στο συνοικισμό Τούμπας στα μέσα της δεκαετίας του 1920

Η Καλαμαριά, ο δεύτερος σε πληθυσμό σήμερα Δήμος της Θεσσαλονίκης, ήταν μέχρι το 1920 ακατοίκητη και αποτέλεσε μετά την ανταλλαγή πληθυσμών τον πολυπληθέστερο προσφυγικό οικισμό .Το 1926 ξεκίνησε η διανομή οικοπέδων και η κατασκευή κατοικιών με τη βοήθεια της Επιτροπής Αποκατάστασης Προσφύγων και της Κοινωνικής Πρόνοιας. Στους περισσότερους οικισμούς δόθηκαν ονόματα από τις πατρίδες τους (Νέα Κρήνη, Αρετσού, Κατιρλί), καθώς όπως διατύπωναν οι αρχαίοι «πόλη δεν είναι τα τείχη και τα κτίρια αλλά οι ψυχές και το φρόνημα των ανθρώπων που την αποτελούν».

Screenshot 2015-12-01 19.43

Ο πρώτος συνοικισμός στην Καλαμαριά

Ιδιαίτερα σημαντικός ήταν και ο προσφυγικός οικισμός που δημιουργήθηκε στην Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης. Πολλοί πρόσφυγες κατάφεραν να μείνουν σε υφιστάμενες κατοικίες που είχαν αφήσει πίσω τους οι Τούρκοι με την ανταλλαγή πληθυσμών.  Πολλά ήταν και τα σπίτια που χτίστηκαν κολλητά στα τείχη της πόλης. Τα προσφυγικά αυτά κτίσματα, τα επονομαζόμενα «καστρόπληκτα» στέκουν σήμερα ετοιμόρροπα και η κατεδάφισή τους προκειμένου να αναδειχθούν τα Βυζαντινά τείχη, αποτελεί ένα ιδιαίτερα φλέγον ζήτημα της πόλης.

anopoli02

Η Θεσσαλονίκη κατάφερε με την πάροδο των χρόνων και με πολλές δυσκολίες να υποδεχτεί και να εντάξει χιλιάδες πρόσφυγες, ή πιο ορθά άτομα προσφυγικής καταγωγής, στην πόλη και τη ζωή της. Το θέμα των προσφύγων όμως παραμένει και σήμερα εξαιρετικά επίκαιρο. Κύματα προσφύγων φτάνουν κάθε μέρα στην πόλη. Για ακόμη μια φορά, η Θεσσαλονίκη καλείται να αντεπεξέλθει και να αποδείξει πόσο ανοιχτή και ανθρώπινη πόλη είναι. Θα τα καταφέρει;

Φωτογραφίες και Πληροφορίες συνδέονται με τις πηγές τους. 

Πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία σχετικά με την Θεσσαλονίκη μετά την ανταλλαγή πληθυσμών μπορείτε να παρακολουθήσετε στο παρακάτω βίντεο από το αρχείο της ΕΡΤ : http://goo.gl/rjk9t5

 

Τρεις κήποι…

Στην Αθήνα, εκτός από τα μνημεία της, υπάρχουν και μη υλοποιηθέντα κατάλοιπά της, όπως για παράδειγμα οι κήποι. Στη Χάρτα της Φλωρεντίας υπογραμμίζεται η μεγάλη σημασία του κήπου και προσδιορίζεται η έννοια του ιστορικού κήπου ως αρχιτεκτονικού δημιουργήματος και γίνεται ο χαρακτηρισμός του ως μνημείου (άρθρο 1). Σημαντική είναι η μελέτη των μη υλοποιημένων, γιατί μετατοπίζει τη συζήτηση από το πεδίο της αισθητικής και τη μετατρέπει σε εργαλείο για την κατανόηση της ιστορικής εξέλιξης του οικιστικού ιστού, της κοινωνικής διάρθρωσης και των λειτουργιών της πόλης.

Σύμφωνα με το πρώτο σχέδιο της πόλεως των Αθηνών, η κορυφή του ιστορικού τριγώνου, η σημερινή πλατεία Ομονοίας, αποτελούσε την αρχική θέση των ανακτόρων. Τα ανάκτορα είχαν τοποθετηθεί εκτός της περιοχής των τειχών της οθωμανικής Αθήνας (“Οι επτά πύλες του τείχους του Χασεκή”).

Ο πρώτος κήπος είναι το μεγάλο ορθογώνιο που ορίζεται από τις οδούς Αιόλου, Ευριπίδου, Σωκράτους και τη νοητή συνέχεια της Ζήνωνος.

κήπος 1

Κήπος μπροστά από τα ανάκτορα.

Ο δεύτερος κήπος είναι ένα μεγάλο Π με τις οδούς Χαλκοκονδύλη, Μενάνδρου, Αγίου Κωνσταντίνου, Βερανζέρου και Πατησίων να τον ορίζουν νοητά.

κήπος 2

Κήπος πίσω από τα ανάκτορα. Το “κενό” το καλύπτει η σημερινή πλατεία Λαυρίου.

Ο τρίτος κήπος είναι το κτήμα του Φαναριώτη ηγεμόνα της Μολδοβλαχίας Μιχαήλ Βόδα, ο οποίος «ηγόρασεν ένα πελώριον κτήμα μεταξύ των οδών Αχαρνών και Λιοσίων, από της οδού Σούρμελη μέχρι της οδού Σμύρνης, και έκτισεν εκεί την έπαυλίν του, την οποίαν εγνωρίσαμεν οι μεταγενέστεροι παρά την οδό Αλκιβιάδου, στεγάζουσαν το Άσυλον της Αγ. Αικατερίνης»[1].

κήπος 3

Το κτήμα του Μιχαήλ Βόδα.

Η Λιοσίων, ένας παλιός, αγροτικός δρόμος, διατρέχει και τους τρεις αυτούς κήπους. Η αφετηρία της, κατά την τελευταία περιτείχιση της πόλης από το τείχος του Χασεκή (1775), ήταν η Μενιδιάτικη πόρτα ή Αγίων Αποστόλων, στο ύψος της συμβολής της σημερινής πλατείας Δημαρχείου με την οδό Στρέιτ. Όπως αναφέρει και ο Κ. Μπίρης[2] «… (η Μενιδιάτικη πόρτα) … απετέλει την αφετηρίαν του δρόμου Χασιάς-Θηβών διά της οδού Λιοσίων, με μίαν διακλάδωση παρά την Βάθην προς το Μενίδι και προς το Μπογιάτι, διά της οδού Αχαρνών, και άλλην προς τα Σεπόλια διά της ομωνύμου οδού της σημερινής πόλεως». Με την ολοκλήρωση του σχεδιασμού των ανακτόρων, η Αθήνα αποκτά και βασιλικό κηπουρό, ο οποίος τίθεται στην υπηρεσία του Δήμου, και οι πρώτες δεντροφυτεύσεις των Αθηνών ήταν οι λεωφόροι Πανεπιστημίου, Κηφισίας, Αμαλίας, η παλαιά οδός Φαλήρου, η Πατησίων, η Αχαρνών και η Λιοσίων[3].

κήποι

Οι τρεις κήποι, με την Λιοσίων να τους διασχίζει.

Οι παλιοί δρόμοι παραμένουν, και ενσωματώνονται στον ιστό, κατά τις αλλαγές που πραγματοποιούνται στην πόλη των Αθηνών τον 19ο αιώνα: ο νεοκλασικισμός και η συμμετρία του σχεδίου των Κλεάνθη – Scahubert «αποκαθιστούν» τη μορφή της Τουρκοκρατούμενης Αθήνας, που βλέπουμε στον χάρτη του Coubault (αρχή του 19ου αιώνα, στον χάρτη του Coubault διακρίνονται καθαρά οι καλλιεργημένες εκτάσεις εκτός των τειχών).

Οι μη υλοποιημένοι κήποι και το εκτός του τείχους τοπίο του 19ου αιώνα υπάρχουν πια μόνο στην εισβολή της φύσης μέσα στο αστικό τοπίο, στην ιδιωτικοποίηση των στοών ή στα μπαλκόνια των πολυκατοικιών…

 

«Μπορεί κανείς να δει μια μορφή μέσα από ένα διαφορετικό περίγραμμα κάθε φορά. Να απεικονίσει τη μορφή μέσα από το δικό του πρίσμα και να δει μια καινούργια όψη της, που συμπληρώνει τον χαρακτήρα της.» (Στεφάνου «Περιγραφή της εικόνας της πόλης», σελ. 92)

 

[1] (Μπίρης, Αι Αθήναι, Από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, 1966), σελ.22

[2] (Μπίρης, Αι Αθήναι, Από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, 1966), σελ. 11

[3] (Μπίρης, Αι Αθήναι. Από τον 19ο εις τον 20ό αιώνα, 1966), σελ. 67

%d bloggers like this: