Archive | Άκης Ματούλας RSS for this section

Προσφυγικά…

Το 1923 βρίσκει την Αθήνα μπροστά σε μια κρίση που κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί δυο χρόνια πριν. Τα δημόσια κτήρια της πόλης είναι κατάμεστα από ανθρώπους που σαστισμένοι ακόμη από την καταστροφή και τον ξεριζωμό προσπαθούν να βρουν τα ελάχιστα και απαραίτητα για να ζήσουν, την ίδια στιγμή που στο λιμάνι του Πειραιά καταφθάνουν 2-3 φορές τη βδομάδα νέες καραβιές δυστυχισμένων.

Ο Ελλαδικός χώρος σταδιακά ήδη από το 1918 γίνεται ο προορισμός για εκατοντάδες χιλιάδες εκτοπισμένους από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο, την Ανατολική Θράκη, την Κριμαία, και τις παράκτιες περιοχές του Εύξεινου πόντου. Η Μεγάλη Ιδέα έχει καταρρεύσει, συμπαρασύροντας περισσότερους από 1,5 εκατομμύριο ανθρώπους οι οποίοι αναζητούν καταφύγιο και μια νέα πατρίδα στη μητροπολιτική Ελλάδα που για τους περισσότερους είναι άγνωστη και ξένη.

Η υποδοχή τους δεν ήταν και η καλύτερη. Η Ελλάδα σπαράζεται πολιτικά και κοινωνικά. Η οικονομία της είναι σε τέλμα, οι πολιτικές έριδες έχουν σχεδόν ένοπλο χαρακτήρα, στρατιωτικά πραξικοπήματα και εκλογικές αναμετρήσεις διαδέχονται το ένα το άλλο. Την ίδια στιγμή η «υποδοχή» που επιφυλάσσουν οι κάτοικοι στους πρόσφυγες μόνο καταδεκτική δεν είναι. Από τις πρώτες μέρες αντιμετωπίζονται με καχυποψία και εχθρότητα. Ο κοινωνικός αποκλεισμός κυριαρχεί⋅ χωρίς πόρους και με τον ρατσισμό να τους ακολουθεί σε κάθε τους βήμα, με αφορμές από το γλωσσικό ιδίωμα ως τις ενδυματολογικές τους διαφορές, οι πρόσφυγες αντιμετωπίζονται ως κίνδυνος και μίασμα για τους κατοίκους της μητροπολιτικής Ελλάδας.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο διαμορφώνεται και εκπονείται ένα σχέδιο που θα κρατήσει σχεδόν μια δεκαετία. Αφορά κυρίως τη χωρική κατανομή του προσφυγικού πληθυσμού, τόσο στις πόλεις (Αθήνα, Βόλος, Θεσσαλονίκη, Ιωάννινα, Σύρος, κλπ) όσο και στην ύπαιθρο, Θεσσαλία, Μακεδονία, Νησιά, Θράκη κ.α.

Η ανάγκη χωροθέτησης, με τρόπο οργανωμένο στις παρυφές των πόλεων, των προσφυγικών καταυλισμών και αργότερα οικισμών, εισάγει για πρώτη φορά σε εθνική κλίμακα, τη χωροταξία, τον ορισμό χρήσεων γης και την αναδιανομή γεωργικής γης.

Αρχικά στην Αθήνα και αργότερα σε άλλες πόλεις εκπονείται ένα πρόγραμμα κατασκευής κατοικιών για να στεγαστούν οι προσφυγικοί πληθυσμοί. Σε αρκετές περιπτώσεις τους χορηγείται γη, με σαφή ορισμό των οικοδομικών τετραγώνων αλλά και των χρήσεων σε αυτή, για την οικοδόμηση κατοικιών αλλά και δημόσιων υποδομών (σχολεία, εκκλησίες, κοινοτικές υπηρεσίες, ιατρεία κλπ). Η προσπάθεια συνεχίζεται στην ύπαιθρο με τη διανομή καλλιεργήσιμης γης, ζωικού κεφαλαίου, εργαλείων και εφοδίων. Στις πόλεις οι πρόσφυγες γίνονται το φθηνό εργατικό δυναμικό στη βιομηχανία και βιοτεχνία στον χώρο της μεταποίησης.  Μολονότι η κοινωνική τους αποδοχή συνεχίζει να αντιμετωπίζει προβλήματα, η παρουσία και δραστηριότητά τους καθώς και ο πολιτισμικός πλούτος που μεταφέρουν σιγά σιγά διαμορφώνουν το νέο κοινωνικό, οικονομικό και πολιτισμικό τοπίο της χώρας.

Η συμβολή τους στη σύγχρονη Ελλάδα ξεπερνά ίσως τα όποια ποσοτικά χαρακτηριστικά που συνήθως αναφέρονται σε αυτές τις περιπτώσεις. Οι πρόσφυγες είναι φορείς πολιτισμού, γεύσεων, γλωσσικών και στοχαστικών εννοιών, αξιών, που μέσα από την αγωνία και την προσπάθεια να στεριώσουν στη νέα τους πατρίδα εισφέρουν χωρίς να το συνειδητοποιούν καλά καλά και οι ίδιοι, σε κάθε έκφανση της κοινωνικής ζωής.

Τα προσφυγικά στο Δουργούτι ( σήμερα γειτονιά στον Ν. Κόσμο πίσω από το ξενοδοχείο Intercontinetal)

Τα προσφυγικά στο Δουργούτι (σήμερα γειτονιά στον Ν. Κόσμο, πίσω από το ξενοδοχείο Intercontinental).

Η δημιουργία των πολιτιστικών τους συλλόγων για να μην ξεχαστούν οι παραδόσεις και οι μνήμες της γενέτειράς τους, ο προσανατολισμός τους στα γράμματα και η επιμονή στην εκπαίδευση των παιδιών τους, ως μέσο ομαλότερης κοινωνικοποίησης και κοινωνικής αποδοχής, σταδιακά αλλάζει την ανθρωπογεωγραφία αλλά και τη γεωγραφία του αστικού και ημιαστικού χώρου.

Έτσι η Ελλάδα στις παραμονές του πολέμου βρίσκεται να ανακάμπτει γρηγορότερα από την πολιτική της ηγεσία και σαφώς πιο δημιουργικά από την οικονομική ελίτ της εποχής.

Ο χώρος λοιπόν είναι το εκμαγείο μέσα στο οποίο οι πρόσφυγες δημιουργούν και διαμορφώνουν το νέο κοινωνικό γίγνεσθαι λειτουργώντας καταλυτικά. Δεν υπάρχει πόλη στην Ελλάδα που να μην έχει μια χωρική αναφορά «στα προσφυγικά», το κομμάτι εκείνο που φιλοξένησε πρώτο και για δεκαετίες αυτούς τους ανθρώπους.

Και αν στην Ελλάδα του 2016 «τα προσφυγικά» διατηρούν ίσως μια ρετρό φολκλορική ενδεχομένως ανάμνηση στην ιστορία εξέλιξης της πόλης, φιλοξενώντας δραστηριότητες που ενισχύουν και ενισχύονται από αυτά τα χαρακτηριστικά, ας μην ξεχνάμε πως υπήρξαν η θετική εισφορά ανθρώπων που μόνη τους περιουσία ήταν το ταλαιπωρημένο σκήνωμα του κορμιού τους, η θλίψη αλλά και η λαχτάρα τους για ζωή.

Ίσως μπροστά στην προσφυγική κρίση που αντιμετωπίζει η Ευρώπη, αυτές οι όχι και τόσο μακρινές θύμησες, κάτι να ’χουν να πουν για το πώς μας πρέπει και τους πρέπει να δούμε και να αντιμετωπίσουμε αυτούς τους ανθρώπους…

Advertisements
%d bloggers like this: