«Βλέποντας» τις βιοτεχνίες μέσα στα τείχη της δυτικής πλευράς της Αθήνας του 18ου αι.

Όταν το 1833 η Αθήνα γίνεται πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού βασιλείου, είναι ήδη μια πόλη 12.000 κατοίκων − ιδιαίτερα μεγάλη για τα δεδομένα της εποχής, με σημαντική ενδοχώρα και μεγάλους παραγωγικούς χώρους, όπως τα Μεσόγεια και ο Ελαιώνας. Εκτός των τειχών υπήρχαν σημαντικές βιοτεχνίες, απαραίτητες για τη ζωή της πόλης, όπως αμπατζίδικα, τσαρουχάδικα, βυρσοδεψεία, σαπωνοποιεία, ενώ μέσα στα τείχη ποικίλλες βιοτεχνικές δραστηριότητες, πολλές από τις οποίες μπορούμε να διακρίνουμε μέχρι και σήμερα.

Dodwell and Ottoman Athens_north view

Η πόλη ήταν χτισμένη στη βόρεια πλευρά της Ακρόπολης, και περιβαλλόταν μέχρι το 1835 από το τείχος του Χατζή Αλή Χασεκή, που είχε κτιστεί το 1778 πάνω στα υπολείμματα του Θεμιστοκλείου. Εντός των τειχών ήταν εμφανής η κοινωνική διαστρωμάτωση: βορειοανατολικά, στην περιοχή της σημερινής Πλάκας, της Ομόνοιας και προς την πλατεία Συντάγματος έμεναν οι παλιοί (βυζαντινοί) και οι νεότεροι (αρβανίτες) αθηναίοι, ενώ βορειοδυτικά, με κατεύθυνση προς το κοίλωμα του Κηφισού, έμεναν οι χαμηλότερες κοινωνικά τάξεις (τούρκοι και μειονότητες: αθίγγανοι και αιγύπτιοι). Με τα νέα σχέδια της πόλης και τη χάραξη του άξονα της οδού Αθηνάς, η οποία μαζί με την Αιόλου παραλαμβάνουν την κύρια εμπορική δραστηριότητα, η διάκριση της πόλης σε ανατολικές και δυτικές συνοικίες παγιώνεται.

Εκτός από το διοικητικό κέντρο της πόλης (που εξακολουθεί να υφίσταται έως τις μέρες μας), στην περιοχή των ανατολικών συνοικιών έχουμε εγκατάσταση δραστηριοτήτων πολυτελείας: τα καλύτερα εμπορικά και καφενεία, όπως για παράδειγμα το γνωστό «Η Ωραία Ελλάς», ξενοδοχεία, ζαχαροπλαστεία, ενώ επιλέγεται και ως τόπος κατοίκησης πολλών ευπατρίδων που χτίζουν αρχοντικά μεγάλης αίγλης. Το Θέατρο Μπούκουρα (1849), το Βαρβάκειο Λύκειο (1857) και το κεντρικό κτίριο της Εθνικής Τραπέζης οριοθετούσαν την περιοχή επιρροής της Ομόνοιας.

Στη δυτική περιοχή, είχαν ήδη αναπτυχθεί οι βιοτεχνικές δραστηριότητες της πόλης, συντελώντας στον χαρακτηρισμό των περιοχών σε λαϊκές και υποβαθμισμένες. Η «φυσική» λοιπόν διέξοδος για την επέκταση της παραγωγικής δραστηριότητας, που συνεχώς αύξανε, ήταν η δυτική πλευρά της πόλης. Οι δραστηριότητες αυτές εντοπίζονται σε πολλές περιπτώσεις μέχρι και σήμερα.

Έτσι, ξεκινώντας από την περιοχή του Ψυρρή, στο τρίγωνο Ευριπίδου, Αθηνάς, Ερμού, υπάρχει παραδοσιακή βιοτεχνικού και λαϊκού χαρακτήρα παραγωγή, μια και μπορούσαν να διαθέσουν εύκολα τα προϊόντα μέσω της αγοράς της Αθηνάς. Στην Ερμού, από τη συμβολή της με την οδό Αθηνάς και με δυτική κατεύθυνση συναντούμε μαγαζιά και εργαστήρια, ενώ περνώντας απέναντι, στο ύψος της Ρωμαϊκής Αγοράς και της βιβλιοθήκης του Αδριανού, το γνωστό μας Μοναστηράκι, συναντάμε το παζάρι, μια λειτουργία που εξακολουθεί μέχρι και τις μέρες μας, μια μικρογραφία θα λέγαμε των παλιών ανατολίτικων παζαριών.
Συνεχίζοντας στην οδό Πανός και ακτινωτά στην Ηφαίστου, Πανδρόσου, Αδριανού, κ.λπ., η δραστηριότητα είναι αναλλοίωτη: μαγαζιά και εργαστήρια. Από την άλλη μεριά της Ρωμαϊκής Αγοράς, στην Πανδρόσου, δεν υπάρχουν τα παλιά αμπατζίδικα. Υφάσματα (αλλά όχι εργαστήρια!) θα βρούμε σήμερα «απέναντι» κυρίως, στην Αθηναΐδος και στους γύρω δρόμους. Μέσα στο Μοναστηράκι, και στην οδό Ηφαίστου, όπως ακριβώς υποδηλώνει και το όνομα του θεού που της έδωσε το όνομά της, ήταν εγκαταστημένα σιδηρουργεία και σαγματοποιεία. Φτάνοντας στην πλατεία Αγίου Φιλίππου και έως την πλατεία Κουμουνδούρου συγκεντρώνονται όλα τα επαγγέλματα που εξυπηρετούν τις μεταφορές: βαστάζοι, σαγματοποιεία, σανοπωλεία, αμαξοποιεία, αλλά και ξυλουργεία και εργαστήρια μετάλλου. Στην πόρτα του Μοριά, στη σημερινή πλατεία Αγίων Αποστόλων, σημειώνεται εγκατάσταση γύφτων σιδεράδων. Η δυτική περιοχή εκτός των τειχών είχε χαρακτήρα αγροτικό με περιβόλια και χωράφια και ήταν το σημείο συνάντησης πολλών αγροτικών δρόμων που συνέδεαν την ενδοχώρα με την πόλη: Ιερά Οδός (Ελευσίνα), Πειραιάς, Σεπόλια. Ήταν λοιπόν φυσιολογικό να υπάρχουν και εκεί πολλές μεταφορικές και συγκοινωνιακές λειτουργίες.

Λίγο πιο κάτω εκτός των τειχών, εκεί που σήμερα συναντάται νοητά η Ερμού με την Πειραιώς, δίπλα στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού, ο Κλέντσε είχε τοποθετήσει αρχικά τη θέση των ανακτόρων (1833). Σύντομα, οι γειτονικές συνοικίες του Μεταξουργείου και του Ψυρρή ήρθαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, με την εγκατάσταση σε αυτές προηγμένων στρωμάτων, κυρίως εμπόρων, φιλελλήνων και Φαναριωτών, οι οποίοι και οικοδόμησαν μια σειρά αξιόλογων κτιρίων. Λειτούργησε έτσι ως ένα νοητό ανάχωμα του διαχωρισμού της πόλης, τάση που όμως εδραιώθηκε και συνεχίζεται μέχρι σήμερα με την ακύρωση του αρχικού σχεδίου και την εγκατάσταση των ανακτόρων στη σημερινή τους θέση (κτίριο της Βουλής των Ελλήνων).

Στο επόμενο, μια περιήγηση στις επτά πύλες του τείχους του Χασεκή.

Στη φωτογραφία: Βορειοανατολική άποψη της πόλης, 1805. Διακρίνεται το τείχος του Χασεκή, το μέγεθος της πόλης και ο αγροτικός χαρακτήρας της εκτός του κάστρου περιοχής (Από τη διάλεξη του John McK Camp II, Διευθυντής των ανασκαφών στην Αρχαία Αγορά των Αθηνών της Αμερικανικής Σχολής Κλασσικών Σπουδών: Dodwell and Ottoman Athens, 1805).

Advertisements

Tags: , , ,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: